is Ombudsvrouw van de Volkskrant.
‘De war on woke is opperdepop’, constateerde een Volkskrant-columnist niet zo lang geleden. Maar wie eind maart de weekendeditie van de Volkskrant las, of die dagen op de site keek, kreeg toch een heel ander idee.
‘‘Woke is net zo gevaarlijk als Maga’, zegt deze Amerikaanse schrijver: ‘Morele dwang bedreigt de democratie’’, aldus de opening van de site, een aankondiging van een interview met journalist George Packer.
Anderhalve dag later stond op diezelfde plek een interview met de Duitse filosoof Hanno Sauer: ‘Dwingende wokeness en identiteitspolitiek is een resultaat van de statuscompetitie binnen hogere klassen’, was het citaat dat de site sierde. Weer een paar dagen later verscheen de column van Jolande Withuis met de kop: ‘Woke baart mij meer zorgen dan inkomensongelijkheid’.
Net niet kwartet, maar opvallend was het wel. Zeker op Bluesky was er veel kritiek, een platform dat je wellicht woke zou kunnen noemen, ware het niet dat ik er in dit stukje juist voor ga pleiten om zorgvuldig met de term om te gaan.
Ook een collega stoorde zich aan het kwistige gebruik van woke op prominente plekken. ‘Het is een door uiterst rechts gekaapte term die volgens mij in werkelijkheid niets meer betekent dan de strijd voor gelijke rechten, maar inmiddels wordt gebruikt als verzamelterm voor, ja, voor wat eigenlijk?’
Voor een inhoudelijke discussie over de dreiging of wenselijkheid ervan, en de vraag of woke überhaupt bestaat, verwijs ik u door naar de toog, een keukentafel met gen X en gen Z’ers of de onlinehoekjes waar de vurige discussie over woke nog immer brandt. Hier gaat het over het journalistieke gebruik van de term in de Volkskrant.
Zelf dacht ik eerlijk gezegd ook dat het debat wat gedoofd was. Niet online, maar wel in de kringen van mensen die dikke boeken schrijven. Een zoekslag leert dat het woord woke in de Volkskrant alsnog aan een Mont Ventoux-waardige klim bezig is. Die groei is overigens vooral te danken aan de hartstochtelijke toewijding van president Trump en zijn ministers, die de term gebruiken voor alles waar ze tegen zijn.
Sinds begin 2026 is het woord bijna honderd keer gebruikt in de krant. Ik geef een korte, maar duizelingwekkende bloemlezing: het Amerikaanse leger is woke, Nederland is woke, Europese leiders zijn woke, AI-bedrijf Anthropic is woke, het werk spelen van Oekraïense componisten is woke, klimaat is woke, klagen is woke, Wikipedia is woke, lhbti is woke, Harvard is woke, ChatGPT is woke, het Kennedy Center is woke en ja, het is ook woke om de westerse beschaving te gronde te richten.
Let wel: dit zijn vrijwel nooit kwalificaties van de Volkskrant. Veelal gaat het om uitspraken van de regering-Trump, hier en daar betreft het een citaat uit een interview. Vaak staat de term ook tussen aanhalingstekens: ik laat die hier grotendeels weg, omwille van de leesbaarheid.
Deze woke-potpourri roept wel een vraag op. Want wat betekent de term nog, als vrijwel alles woke is of kan zijn? De Volkskrant belooft de lezer ‘de wereld van nu zo precies mogelijk te beschrijven’. Doen we dat, als we de woorden van bijvoorbeeld de regering-Trump zo makkelijk overnemen?
De term leidt vooral af. Neem de beslissing van minister van Oorlog Pete Hegseth om de promotie te blokkeren van twee mannelijke Afro-Amerikaanse en twee vrouwelijke witte officieren. ‘De ingreep lijkt te passen binnen Hegseths streven het Amerikaanse leger minder divers en minder ‘woke’ te maken’, schreef de krant. Minder divers is inderdaad een passende omschrijving, maar de vraag is waar woke dan nog voor staat.
Een Democratisch Congreslid noemde de ingreep in hetzelfde nieuwsbericht ‘niet alleen schandalig, maar ook illegaal’. Een goede omschrijving van wat hier aan de hand lijkt: wat door Hegseth als antiwoke wordt verkocht, is eigenlijk gewoon discriminatie. Als president Trump op Truth Social in hoofdletters schreeuwt dat Anthropic WOKE is, kan dat verhullen dat hij carte blanche eist van het bedrijf, met mogelijk vergaande gevolgen voor de democratische rechtsstaat.
Die noties staan ook allemaal in de verhalen, u blijft niet verstoken van informatie. Maar het kan als krant geen kwaad om wat vaker stil te staan bij de vraag of de term bijdraagt aan de ambitie om zo precies mogelijk te zijn. Zelden wordt namelijk toegelicht wat in een bepaalde context met woke wordt bedoeld. Het zou goed zijn als auteurs zichzelf dwingen om dat uit te leggen en zich vervolgens afvragen: wat is de beste omschrijving? Een precisietest, kortom.
De Amerikaanse journalist George Packer en de Duitse filosoof Hanno Sauer, die van de ronkende koppen aan het begin van dit stuk, geven wel iets meer toelichting. Woke is volgens Packer ‘groepsdenken, morele dwang, rare taal’, bij Sauer gaat het vooral om taal en ‘morele verhevenheid’. Een veel nauwere betekenis dus dan de voorbeelden hierboven, wat de vaagheid van het containerbegrip bevestigt.
Voor beide interviews werden meerdere koppen getest. Een kwartier lang krijgen sitebezoekers dan een paar verschillende versies te zien. De kop waarop het meest wordt geklikt en waarbij het verhaal het langst wordt doorgelezen, krijgt meestal de voorkeur, maar niet altijd. Bijvoorbeeld als de tekst bij nader inzien toch niet bij de Volkskrant past.
Bij Packer stond de term woke in alle potentiële koppen. De versie waarop het meest werd geklikt – en die werd gekozen – was wel het stevigst. En eigenlijk ook niet kloppend: de Amerikaan noemt woke weliswaar een gevaar voor de democratie, maar hij zegt nergens dat woke ‘net zo gevaarlijk’ is als de Maga-beweging van Trump. Hier was meer zelfbeheersing goed geweest. De kop werd op verzoek van de verslaggever aangepast.
Bij Sauer werd slechts in één potentiële kop gerefereerd aan woke. U raadt het al: veruit de hoogste score. De onlineredactie vond de populairste versie verdedigbaar omdat een aanzienlijk deel van het interview ook over het onderwerp ging, net als bij Packer overigens.
In die zin was het inhoudelijk niet heel gek om in de koppen aan woke te refereren, al zaten er andere, interessantere elementen in de interviews en was ook hier de precisietest op zijn plaats geweest. Het waren vooral de timing en combinatie die surrealistisch aandeden: terwijl de wereld in brand stond, vertelden op de site van de Volkskrant twee ernstig kijkende mannen dat woke het echte probleem was, iets meer dan een etmaal na elkaar.
De kop bij het interview met Sauer werd na interne kritiek – van de verslaggever en de hoofdredactie – aangepast, kritiek waarin de dienstdoende koppenmaker zich ook kon vinden. ‘Klassenverschillen worden in de toekomst groter, de haves en havenots komen verder uit elkaar te liggen’, stond er toen. Dat klinkt ook veel wakkerder.
Ombudsvrouw Loes Reijmer behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de journalistiek van de Volkskrant. U kunt haar per mail bereiken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant