De goddelijke vonk Hoe inspireert religie de kunst? In Museum Gouda en Museum Catharijne Convent doken gastcuratoren de depots in om kunst te kiezen die aansluit bij wat voor hen geloof en zingeving is. Het leverde exposities op die je aan het denken zetten over de vragen van het leven.
Bezoekers kijken naar De Muze Urania, Meissen porselein, ca. 1748-1750. Schenking van de Rijksmuseum-stichting
Je hebt de neiging niet alleen naar het kunstwerk te kijken, maar meteen ook de tekst te lezen waarin staat waarom juist dit object hier hangt. Bij de intrigerende, levensgrote foto Uiterwaardenstraat 408 (Gert Jan Kocken, 2004) van wat nog het meest lijkt op een verlaten, verwaarloosde slaapkamer, schrijft Eloi Youssef: ,,Ik vind het mooi dat een raam waar je normaal zo langs zou lopen, toch iets goddelijks in zich heeft. Om op die manier het leven te zien, waarin het goddelijke in alles te vinden is.”
En dan kijk je nog een keer. Uiterwaardenstraat 408 in Amsterdam was de plek waar Ida Peerdeman (1905-1996) naar eigen zeggen haar eerste Mariaverschijning had. Tussen 1945 en 1965 toonde Maria zich nog vijftig keer aan Ida Peerdeman, vooral in dit raam.
Uiterwaardenstraat 408, Gert Jan Kokken, Amsterdam 2004.
Ook de korte film Just because I’m standing here doesn’t mean I want to (Guido van der Werve, 2003) wordt anders als je leest wat Jade Kops erin ziet: „Ik lig ’s nachts wakker van alle zorgen en kan ’s ochtends mijn bed niet uitkomen van vermoeidheid. De ballerina’s brengen een positieve twist aan een heftige en verdrietige situatie. Dit is precies wat ik ook probeer.” In het drie minuten durende Just because I’m standing here doesn’t mean I want to wordt een man dodelijk aangereden door een auto. Daarna komt er een politiebus aanrijden, waaruit vijf ballerina’s stappen die in de straat als in een droom een dans opvoeren.
Jade Kops en Eloi Youssef zijn twee van de in totaal acht gastcuratoren voor de tentoonstelling ‘Zin in… Acht bijzondere verhalen over zingeving’ in Museum Catharijne Convent in Utrecht. Jade Kops is een ongeneeslijk zieke vrouw van 19, dansen was haar passie en ze wilde docent worden. Met haar Stichting Jade helpt ze lotgenoten, ook schreef ze het boek Voor altijd jong. Eloi Youssef is muzikant en zanger, hij vindt reïncarnatie een mooie manier om naar het leven te kijken, op zijn pols staat een getatoeëerde scarabee symbool voor wedergeboorte.
Ook in Museum Gouda begon een paar weken geleden een tentoonstelling over zingeving en geloof, ‘Geloof, Schatten uit het Rijks door de ogen van nu’. De gelijktijdigheid is toeval, en de tentoonstellingen staan los van elkaar, maar behalve een vergelijkbaar thema hebben ze ook een soortgelijke opzet. In beide gevallen maakten gastcuratoren een keuze uit het depot en lichten ze (in tekst, audio en video) toe wat die kunst bij hen oproept.
In Gouda gaat het om de schrijvers Stephan Sanders, Arnon Grunberg en Naema Tahir, die terecht konden in het depot van het Rijksmuseum. In Utrecht om minder bekende Nederlanders, onder wie ook een non, een voormalig vechtsporter en een queer theatermaker. Zij kozen objecten uit het (grotendeels met religieuze kunst gevulde) depot van het Catharijne Convent.
Wat voor tentoonstellingen levert die opzet op?
In ieder geval andere dan je gewend bent: per zaal – bij beide tentoonstellingen kregen de gastcuratoren ieder een min of meer afgescheiden ruimte – kan de sfeer enorm verschillen. Zuster Maria van de Fraterniteit van de Zusters Augustinessen bijvoorbeeld, heeft een zaal met veel klassiek-religieuze objecten (maar ook de fotoserie Praise uit 2006 van het Rotterdamse fotografenduo Ari Versluis en Ellie Uyttenbroek), er hangt een gewijde stemming. Jade Kops daarentegen, koos vooral hedendaagse, vaak vrolijk of anders in elk geval hoopvol stemmende kunst. Zoals de kerststal Hipster Nativity (Casey & Corey Wright, 2016) waar de drie wijzen op segways een Amazon-pakketje meebrengen, de dieren een stempel 100% biologisch dragen en er op het dak van de stal zonnepanelen liggen.
Hipster Nativity, Casey & Corey Wright, 2016.
Dat verschil in sfeer komt behalve door de verschillende samenstellersook door de grote diversiteit aan objecten. In meerderheid zijn het schilderijen en beelden, maar net zo goed kom je video’s en vlogs, gebruiksvoorwerpen – Stephan Sanders, zelf geadopteerd, koos de zilveren Drinkschaal ter gelegenheid van de nieuwbouw van het Burgerweeshuis in Amsterdam uit 1635 – een beulszwaard, wandborden, een grafkist, een schetsboekje, de jurk van dragqueen Tante Ger, een wandtapijt of een scarabee tegen.
En foto’s. Arnon Grunberg zocht er opvallend veel uit. In zijn zaal hangt het schilderij Ecce Homo (Matthias Stom, ca 1630-1650) naast de foto VN-soldaten zitten in een kring in Libanon (Vincent Mentzel, 1979). Je ziet Theo van Gogh en Gerard Reve, maar ook Winkel met lingerie en panty’s in de Verenigde Staten van Amerika (Vincent Mentzel, ca 1970-1980). ,,Schoonheid en verleidelijkheid hebben altijd deel uitgemaakt van het menselijk verlangen”, schrijft Grunberg over die keuze. Over Theo van Gogh: ,,Profeten zijn dikwijls zelfbenoemde profeten en kunnen ook provocateurs zijn.”
De gastcuratoren van ‘Geloof, Schatten uit het Rijks door de ogen van nu’ hadden in principe de beschikking over enkele honderdduizenden objecten, sinds 2021 opgeslagen in CollectieCentrum Nederland in Amersfoort. Projectleider van de tentoonstelling in Gouda was Frank van der Velden. Hoe hielp hij de drie gastcuratoren bij hun keuzes? „We hebben ze rondgeleid in het depot en daarna met ze zitten praten over hun ideeën. Dat was nog spannend, het zijn mensen die denken in woorden. Dus hoe maak je daar beelden van? Want het moest niet andersom, dat het een plaatje bij een praatje zou worden.”
Samen kwamen ze uit op thema’s, waar met hulp van conservatoren – en via de online database van het museum – objecten bij werden gezocht. Die overkoepelende thema’s zijn ‘tradities en rituelen’ voor Stephan Sanders, ‘nietigheid versus het grote plan’ bij Arnon Grunberg en voor Naema Tahir ‘goed en kwaad’. Van der Velden: „Met volledigheid heeft het niks te maken, natuurlijk. Wat je ziet is: drie perspectieven op persoonlijke, maar tegelijk grote thema’s. En die zijn deels religieus bepaald, maar voor een deel ook niet.”
Ook Museum Catharijne Convent (70.000 objecten in depot) begon met gesprekken over vragen als ‘wat is zingeving voor jou’ en ‘waarin vind je die meestal’. Ook daar werden de gastcuratoren begeleid door conservatoren van het museum.
Winkel met lingerie en panty’s in New York City in de Verenigde Staten van Amerika, Vincent Samuel Mentzel, USA, New York City, ca. 1970 – ca. 1980.
‘Ecce Homo’, Matthias Stom, 1630-1650.
Zeker is dat beide tentoonstellingen je aan het denken zetten over hoe je jezelf verhoudt tot de grotere levensvragen – ‘wat geeft je houvast’, ‘waar geloof je in’, ‘wat is een offer’, ‘wat is vergeven’, ‘waar hoor je bij’. In een inleidende film bij de tentoonstelling, waar ze soms zoeken naar woorden en vaak kwetsbare, zeer persoonlijke dingen zeggen, proberen Stephan Sanders, Arnon Grunberg en Naema Tahir antwoorden te vinden.
De bezoeker kan erover denken terwijl hij rondloopt en – net als bij andere tentoonstellingen, want dat is dan wel weer gewoon – door sommige objecten wordt geraakt en door andere helemaal niet. Waarbij de tentoonstelling in Museum Catharijne Convent, met zijn overwegend uit religieuze objecten gevulde depot, ook aan andere dan christelijke waarden refereert, net zoals in Gouda. Zoals de waarden van gastcurator Annet van Royen, een kinderarts die veel vrouwenportretten uitzocht: „Op een of andere manier gaan de werken die ik heb gekozen allemaal over vrouwen die de weg hebben bereid. Die ondanks tegenslag hebben doorgezet en het voor anderen mogelijk hebben gemaakt om bijvoorbeeld te gaan studeren, zoals Anna Maria van Schurman (Zelfportret, 1625-1649). Te inspireren, zoals Hildegard van Bingen (Maker onbekend, 1475-1499). Te delen, en voor de maatschappij iets te betekenen, zoals Elisabeth van Hongarije (Reliekmedaillon, maker onbekend, ca 1938).”
Zin in… Acht bijzondere verhalen over zingeving’, Museum Catharijne Convent, Utrecht, t/m 30 augustus https://www.catharijneconvent.nl/tentoonstellingen/
Geloof, Schatten uit het Rijks door de ogen van nu, Museum Gouda, t/m 30 augustus. Het is een reizende tentoonstelling die ook nog te zien zal zijn in Hoorn, Alkmaar, Venlo, Zutphen en Harlingen. https://www.museumgouda.nl/tentoonstelling/geloof/
Hoe inspireert religie de kunst? In de onregelmatig verschijnende serie De Goddelijke Vonk reflecteren kunstenaars op religieuze inspiratie.
Aflevering 1: Hoe inspireert religie de kunst? ‘Mijn werk moet echt ergens over gaan: liefde, empathie, verdriet, wanhoop, de dood’
Aflevering 2: In elke zaal van het museum nadenken over houvast, geloof en zingeving
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden