NSDAP-erfgoed Midden in de Eifel heeft een Nederlands vastgoedbedrijf ambitieuze hotelplannen op de plek waar de nazi’s hun partijfunctionarissen schoolden. „Er loopt een directe lijn van hier naar de Holocaust.”
Adolf Hitler inspecteert regionale leiders van de NSDAP tijdens een bijeenkomst op Ordensburg Vogelsang.
Het panorama oogt als een plaatje. Met groene wouden bedekte heuvels zover het oog reikt. Daartussen een stuwmeer. „Deze rust vind je nergens in zo’n dichtbevolkte regio in Europa”, zegt Hannes Pum. „Binnen anderhalf uur rijden wonen tientallen miljoenen mensen. En wie in deze streek wil overnachten, kan vrijwel alleen terecht in een gutbürgerlich hotel of Gasthof.”
Pum, ontwikkelaar van hotelconcepten, zag meteen potentie in dit oord in de Duitse Eifel. Hij wist Marc Janssen, directeur van vastgoedbedrijf Holtburgh in Dordrecht, snel te overtuigen van de kansen voor een accommodatie met vierhonderd bedden. Geraamde bouwkosten: 30 miljoen euro. Janssen kent de plek uit zijn jonge jaren. Hij groeide op in Zuid-Limburg. Zijn vader ging vaak jagen in dit deel van Duitsland. Het gezin ging dan mee.
Maar het complex waarin het hotel een plek moet krijgen, heeft iets sinisters. Het gebouw werd tussen 1934 en 1936 neergezet als opleidingskamp van de NSDAP. Adolf Hitler kwam de Ordensburg Vogelsang hoogstpersoonlijk openen. Jonge, toekomstige partijfunctionarissen werden er opgeleid in het gedachtengoed van de partij.
Imponeerarchitectuur moest daarbij helpen. De niets ontziende ideologie vergde gebouwen die macht uitstraalden. Door de bekleding van deze betonnen ‘partijburcht’ met natuursteen en de plek in het middelgebergte van de Eifel, ademden de gebouwen ook Germaanse geschiedenis, mystiek en mythologie.
Architect Clemens Klotz stond in hoog aanzien bij de nazi’s. De Keulenaar ontwierp onder meer nog een andere Ordensburg en het (nooit afgebouwde) Kraft durch Freude-Seebad Prora, een zeven kilometer lang badhotel waar Hitler tienduizenden arbeiders tegelijk wilde laten ontspannen.
Voor Vogelsang had Klotz als grootste bouwwerk het Haus des Wissens bedacht, een kolossale hal met een grondoppervlakte van honderd bij dertig meter die plaats moest bieden aan bijeenkomsten van duizenden mensen tegelijk. Als het er was gekomen, had het gebouw als een soort nazi-kathedraal het hele terrein gedomineerd, maar verder dan de fundering kwam het nooit.
Vogelsang diende tot 1939 als opleidingsoord, daarna kwam het complex in handen van de Wehrmacht. Na de oorlog was het van de geallieerden en daarna meer dan vijftig jaar lang van Belgische militairen.
Vogelsang trekt tegenwoordig driehonderdduizend bezoekers per jaar. Dat kunnen er met het viersterrenhotel volgens Janssen gemakkelijk vijfhonderdduizend worden. „Alles is hier verder al aanwezig, zelfs prachtige congresfaciliteiten. Maar we ontwikkelen evengoed vanuit een maatschappelijke verantwoordelijkheid: Vogelsang laat zien hoe kwetsbaar onze vrijheden en democratie zijn.”
Luchtfoto van Ordensburg Vogelsang.
Franz Albert Heinen heeft zo zijn bedenkingen. Hij werd in 1953 geboren in het naburige Schleiden. Vogelsang en omgeving bleef tijdens zijn jonge jaren onbekend gebied, beheerd door de Belgen en oefenterrein voor andere NAVO-landen, waaronder Nederland. „Een derde van het grondgebied van Stadt Schleiden was voor ons als burgers ontoegankelijk.”
Als regioverslaggever van de Kölner Stadt-Anzeiger berichtte Heinen later geregeld over het complex. Langzaamaan ontstond het idee een boek te schrijven over de Ordensburg, dat in 2002 verscheen. „Vaak wordt gezegd dat in Vogelsang nazi-leiders werden opgeleid”, vertelt de auteur. „Dat is een misverstand. Het ging eerder om ontvangers van bevelen dan om bevelhebbers. Soms werden docenten inhoudelijker, maar dat ging de meeste jonge nazi’s het petje te boven. Locatie, architectuur en opleiding waren ook meer gericht op het hart dan op het hoofd.”
Vervolgonderzoek van Heinen maakte duidelijk voor hoeveel gruwelijkheden de in Vogelsang opgeleide mannen medeverantwoordelijk waren. „Het maakt van Vogelsang een daders-oord”, zegt Heinen resoluut. „Er loopt een directe lijn van hier naar de Holocaust.”
De journalist-onderzoeker vindt dat dit meer aandacht verdient op de permanente tentoonstelling in Vogelsang genaamd Ziel: Herrenmenschen, over de nationaalsocialistische jaren. „Er is uitgebreid aandacht voor de bouw van het complex. Dat kan best iets beknopter. Het gaat over vrouwen tijdens het Derde Rijk. Erg van deze tijd, maar op de Ordensburg werden alleen mannen opgeleid. De Holocaust komt pas aan het einde van de tentoonstelling aan de orde, in de laatste 5 procent van de expositie, als de opnamecapaciteit van de meeste bezoekers gering is geworden.”
Rond het verschijnen van Heinens tweede boek in 2007 was de discussie over herbestemming van de Ordensburg volop gaande. Eigenlijk had het einde van de Koude Oorlog het complex al militair overbodig gemaakt. In 2006 vertrok het Belgische leger. „Toen had men een resolute keuze moeten maken voor Vogelsang als plek om lessen te leren van het verleden”, vindt Heinen. „Een grote jeugdherberg op de plek waar nu het viersterrenhotel is gepland, was bijvoorbeeld een uitstekend idee geweest. Maar het Jugendherbergverband, dat daar serieus naar keek, vond dat bij nader inzien toch niet zo’n goed idee.”
Ondertussen werd bij de herontwikkeling het stimuleren van de lokale economie leidend. Heinen: „Een regio als deze kan best een oppepper gebruiken. Maar hier in Vogelsang is een wildgroei aan activiteiten. Kijk alleen al naar de vele andere musea hier: een over de natuur in de Eifel, een over het Rode Kruis, een over de luchtoorlog, een over Opel en dan noem ik ze niet eens allemaal. Dat leidt af van wat de kernboodschap zou moeten zijn.”
Artist impression van het te ontwikkelen hotel Vogelsang
Het vreemdste idee dat Heinen de afgelopen jaren langs zag komen was dat voor een Krimihotel. „Dat oord, waar gasten recreatief misdaden moesten gaan oplossen, was gepland in de grote kazerne die de Belgen in de jaren vijftig bouwden op de fundamenten van het nooit gerealiseerde Haus des Wissens.” Het Krimihotel kwam er niet. Heinen vindt het nu geplande viersterrenhotel passender. Maar: „Hoe voorkom je straks interesse vanuit foute hoek?”
Heinen gaf tot ruim tien jaar geleden rondleidingen in Vogelsang. „Eén keer had ik een extreemrechtse groep. Het waren overduidelijk leden van de Kameradschaft Aachener Land, een van de meest actieve neonazistische organisaties in Noordrijn-Westfalen. Er was destijds nog geen reglement op grond waarvan ze konden worden geweigerd. Ze gedroegen zich overigens normaal tijdens mijn rondleiding.”
Een dag later vond Heinen op sociale media wel een foto van de groep poserend bij het beeld van de Fakkeldrager op het terrein van Vogelsang, dat de ‘superieure’ Herrenmensch symboliseert. „Ze brachten de Hitlergroet.” Inmiddels bestaat er een protocol op grond waarvan rechtsextremisten kunnen worden geweigerd bij rondleidingen. Heinen betwijfelt of dat in het geplande hotel even makkelijk zal gaan.
Marc Janssen van vastgoedbedrijf Holtburgh weet zeker dat dat gaat lukken: „Goed opletten en bij een begin van twijfel goed natrekken of even rondbellen. Ook als een groep zich voordoet als postduivenvereniging.” Het vastgoedbedrijf ziet een uitdaging in het ontwikkelen van op het oog bedenkelijke plekken. „We love ugly buildings. We create pretty buildings”, luidt de leus op de website.
In Hamburg is Holtburgh druk met de transformatie van Lagerhaus G, een voormalig pakhuis dat tijdens de Tweede Wereldoorlog dienstdeed als buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme. Lagerhaus G wordt onder meer markthal, creatieve hub, ontmoetingsplek én herdenkingsoord. Janssen: „We betrekken ook mensen die er gedwongen te werk zijn gesteld. Die begrijpen dat zo’n groot gebouw met alleen een herdenkingsoord financieel niet valt te exploiteren.”
De Ordensburg Vogelsang valt volgens hem in dezelfde categorie. „Er zijn hier geen mensen gemarteld of gedood. Op een plek waar zulke verschrikkingen zich niet hebben afgespeeld, kan een hotel juist bijdragen aan het behoud van een belangrijk stuk geschiedenis.”
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden