Schrijver Jan van Tienen mocht aantreden in De slimste mens, de populaire televisiequiz, en zag zichzelf geconfronteerd met een spelletje én een kans. Kan meedoen aan een kennisquiz je wankele zelfbeeld, of zelfs je leven, veranderen?
Ergens vorig jaar vroeg Floor via Signal of ‘dit nog mijn nummer was’, en ik vertrouwde het niet vanwege scammers, maar na enig heen en weer bleek het redacteur Floor te zijn, van De slimste mens, en zo kwam het dat ze vroeg of het mij leuk leek mee te doen aan de kennisquiz in kwestie.
Leuk. Leek het me leuk?
De slimste mens heeft een aura van succes om zich heen hangen, van vriendelijke ambitie, van ‘het gemaakt hebben’. Tuurlijk, het is een spelletje op televisie, maar ik dacht ook gewoon aan wat deelname aan de quiz voor je carrière kan betekenen. Voor mijn geestesoog verscheen het beeld van schrijver en dichter Joost Oomen, die tijdens zijn deelname in 2021 als derde eindigde.
Joost had net als cabaretier Stefano Keizers weliswaar niet gewonnen, maar meedoen betekende voor beiden een doorbraak naar een breder publiek. En waar Stefano met plaksnorren en comedy het publiek veroverde, deed Joost Oomen dat door op een bepaalde manier zeer geaard te zijn. Joost is, of zo komt dat over, iemand die weet wie hij is, waar hij vandaan komt, waar hij voor staat, wat hij kan. Hij representeert de poëzie en letteren met trots, en zodoende kon hij zichzelf publiekelijk wegzetten als een interessant mens; hij had de kijker iets te bieden.
De man is verder een uitzonderlijk talent op het podium en in de letteren, maar was er alsnog niet iets wat ik van zijn presentatie kon meenemen? Ja, door zijn geaarde verschijning, door zijn brede kennis was hij voor mij het toonbeeld van een geslaagde Slimste mens-kandidaat. Zo zou ik het ook wel willen.
Floors vraag kwam verder op een punt in mijn leven dat ik mij door slaapgebrek met een jong kind door het leven sleepte, en hoewel ik net een rubriek op de achterpagina van de Volkskrant had gekregen, markeerde dat vreemd genoeg ook een periode waarin ik mij afvroeg of ik daarnaast niet ‘iets nieuws’ moest ontwikkelen.
Mijn rubriek, Lopend onderzoek, gaat over semi-satirische onderzoeken naar hyperlokale zaken, en hoewel ik het dolgraag doe, ben ik nu ook een man van 40 die wekelijks de communicatieafdeling van Albert Heijn lastigvalt omdat ze niet gedetailleerd willen vertellen over hoe het zit met ‘enkele gaatjes prikken’ in de magnetronfolie. Geestig, maar voor mijzelf weer nét iets minder grappig als ik bedenk dat dit soort zoektochten me tot nu toe nul pensioen hebben opgeleverd, noch bakken zelfvertrouwen. Ik gun mijn vriendin en kind beter dan dat. Ik gun ze een geaardere man en vader. Zou een kennisquiz op tv daartoe misschien het vehikel zijn?
‘Klinkt interessant’, typte ik naar Floor. ‘Lijkt me inderdaad wel leuk.’
Kort na dat contact kwam Floor naar een café in mijn de buurt om een soort intakegesprek te houden. Dat gesprek bleek eigenlijk gewoon ‘het spelen van een hele aflevering’ te zijn, om te zien of ik wel iets wist, om te zien of ik leuke verhalen paraat had, niet te zenuwachtig was, of ik geen weirdo was. Ik deed me zo charmant mogelijk voor, Floor vertelde dat ik al eerder op hun lijstje stond, maar leed aan het witte mannen-syndroom – daar hadden ze er altijd snel genoeg van, omdat die eigenlijk altijd ja zeggen. Floor vroeg of ik echt mee wilde doen, of ze me dat aan kon doen. Ik glimlachte, knikte en zei ja.
De eerste uitdaging was uitvogelen hoe ik mijzelf moest presenteren. Mijn eerste boek uit 2015 ging over drie zelfdodingen aan mijn moeders kant van de familie, maar daar wilde ik het liever niet over hebben op tv.
Mijn schrijfwerk bestaat er verder voor een groot deel uit dat ik onderzoek doe naar kleine dingen die ik me afvraag, ogenschijnlijk onbelangrijke zaken, vaak opgemerkt in mijn directe omgeving. Dit leverde me een tweede boek op (De verworvenheden, Das Mag 2023) en dus een rubriek in deze krant.
Zoektochten naar waar de vlekken in de Spaarndammerspoortunnel uit bestaan, wat de juiste relatie is tot het onderhouden van geveltuintjes in de stad en wie de bedenker is van het frikandelbroodje lijken me dan ook veel beter materiaal voor de televisie. Het is luchtiger, voor een breder publiek, ik kan er zelf nog steeds om lachen, en ik neem aan dat ze me deels om zulke onderzoeken hebben gevraagd mee te doen: daar moesten we het dan maar over hebben.
De tweede uitdaging was het hiaat in mijn kennis. Voor mijn werk voor satirische nieuwssite De Speld volg ik nieuws en (internet)-cultuur op de voet, ik had een 8 voor mijn scriptie geschiedenis en met de literatuur zit het denk ik ook wel snor. Van sport, geografie en celebritynieuws weet ik weinig.
Het advies dat iedere deelnemer verder wordt gegeven is: speel de app, dus dat deed ik. Tijdens het spelen vroeg ik me af: wat is een geaarde hoeveelheid tijd om in de voorbereiding van een tv-quiz te kieperen, overwegende dat je 250 euro onkostenvergoeding per gespeelde aflevering krijgt?
Mijn antwoord was: redelijk wat. Ik trommelde mijn zus en nicht en vriendin op om tegen te spelen in de app. Verder vroeg ik sportminnende vrienden wat ‘chasse patat’ in godsnaam betekende en wie Rinus Michels was, en ik spijkerde via Geoguesser mijn landenkennis bij.
Maar ik had het gevoel dat ik misschien nog wat dingen kon doen om een ronder, zelfverzekerder mens te zijn. Ik kreeg het namelijk enorm op mijn zenuwen als ik een aflevering van De Slimste Mens terugkeek. Die mensen op tv leken me soms zo ongelofelijk kalm en rustig en ik kon me moeilijk voorstellen dat ik dat ook zou zijn. Hoe ga je dat tegen? Hoe krijg je die rust en kalmte?
Mijn vader had me die dagen zijn elektrische piano cadeau gedaan, en daar begon ik op te spelen. Voor mijn eigen ontwikkeling, zeker, maar misschien toch ook wel voor de televisie. Via YouTube-tutorials kun je meekijken alsof het een game is welke toetsen je wanneer moet aanslaan, en zo leerde ik op een soort fonetische manier Kendall’s Theme spelen van de serie Succession.
Omdat in deze periode mijn zoon dus heel matig sliep, had ik minder en minder tijd en energie voor activiteiten buitenshuis. Is het geaard om in het donker alleen piano te spelen met je telefoon als voorbeeld? Is het geaard om je vrienden in die periode minder en minder te spreken?
Ik keek na het douchen ook vaak in de spiegel in die tijd. Is het geaard om weinig te slapen en flink aan te komen? Is het geaard om inhammen te hebben en een buikje?
De tandartsvriend met wie ik een podcast over ‘de wereld achter het gebit’ maak, fabriceerde een bitje, waarmee ik verder mijn tanden een paar tinten witter bleekte. Op een avond zat ik ’s avonds achter de computer, handdoek om de nek, tanden ontbloot om ze te bleken. Ik zou er de podcast mee promoten. Ik dacht: dit is een goede grap. Ik kan op deze manier doen alsof meedoen aan de show één grote grap is. Zo ijdel ben ik niet, snap je? Ik zou nooit op serieuze wijze mijn tanden bleken voor een tv-programma, dat zou iedereen die dat hoorde begrijpen, zo redeneerde ik.
En of dat nou allemaal nog zo geaard was of niet, de tijd verstreek en de quiz kwam dichterbij, tot het november was en ik naar de studio in Hilversum moest.
Daar werd ik met alle egards ontvangen, maar ondanks de vriendelijkheid, de competentie van de mensen achter de schermen, de leuke vragen die ik kreeg voor de social media-content, gierden de zenuwen en de angst voor vernedering door mijn systeem. Uit een soort verdedigingsmechanisme ging ik tot vlak voor de uitzending nog angstig van alles opzoeken. Ineens overviel mij de angst een galerij feministische iconen te krijgen, waardoor ik in de kleedkamer in mijn onderbroek koortsig de Wikipedia van Aletta Jacobs bekeek.
De daadwerkelijke aanvang van de quiz was daarom eerder een opluchting dan een straf: niks meer aan te doen, ‘let’s go’... Het eerste antwoord dat ik tijdens de quiz gaf – ‘herpes’ – was goed, daarna ging het ook prima, ze stelden vragen over mijn boek, ik vertelde over mijn fascinatie voor het onbewoonde eiland Hompelvoet in het Grevelingenmeer en over zoektochten naar de bedenker van de Ristorante Pizza Mozzarella van Dr. Oetker, gesneden koek allemaal. Ik won de eerste aflevering.
De omgang met andere kandidaten viel niet mee. Ik hou van mijn medemens, en er lopen de interessantste figuren rond waartegen je het moet opnemen. Van nature zou ik ze honderd-en-een vragen stellen, maar als ik nog van iemand moet winnen, wil ik ook niet al te amicaal doen. Zo ontstaat een onnatuurlijke situatie waarin je iemand met beleefdheid en respect wil behandelen, maar waarin ik voor mijn doen veel minder vragen aan iemand stel dan ik gewoonlijk zou doen.
Eén tegenspeler probeerde haar zenuwen te bedwingen door tegen me te zeggen dat ze interviews altijd tot in de puntjes kon voorbereiden, maar dat ze bij deze quiz geen idee had waar ze had moeten beginnen, qua voorbereiding. Ik knikte zo begripvol als ik kon, voelde me ongelofelijk werkloos, maar ook borrelde het idee op dat ik waarschijnlijk een meer dan redelijke kans had om van haar te winnen. Dat gebeurde.
En wat mijn opgelatenheid betreft: na een paar afleveringen te hebben gewonnen, kwamen er steeds vaker interviewvragen waar ik het antwoord niet goed meer op wist. ‘Jan, je omschrijft jezelf als rasmelancholicus, hoe zit dat?’ Heb ik dat gedaan? Wanneer? Waarom? Mijn god, ja, dat is zo Herman, ik zit vast met werk en wat ik nou exact moet doen in het leven en of wat ik doe echt zin heeft, maar ik moet doorzetten omdat ik een kind heb dat een vader verdient die met enig zelfvertrouwen in het leven staat, maar ik kan me er ook niet toe zetten gewoon die rol te spelen die in de media en het moderne leven nodig lijkt om door te stoten.
Is dat wat een geaarde man zou zeggen? En voor ik dat allemaal heb uitgedacht hoor ik mezelf antwoorden met een semi-luchtige anekdote uit mijn jeugd over een konijntje dat in de dierenwinkel van mijn ouders werd verkocht, dat het dáár begon met de melancholie.
Evengoed zou je kunnen zeggen dat mijn plan, voorbereiding en doel leken te slagen. Ik ging met enig gemak door naar de volgende rondes, en werd een aantal keer de ‘Slimste van de dag’.
Ergens halverwege de opnamereeks kwam er voor mij een omslagpunt. Het viel samen met dat ik een tegenspeler tegen het lijf liep die ik al jaren hoog heb zitten. Ze is actrice, columnist en heeft een haast ongelooflijke présence. Maar door hoe ze me het spel had zien spelen, was ze zenuwachtig geworden. Met speldenprikken probeerde ze me te ontregelen en onderuit te halen. Na een plaspauze zei ze met lichte spot: ‘hé Jan’ en voegde er monter, met het oog op de presentator, aan toe dat ze me even uit mijn balans wilde halen. Dat lukte, want mijn bloeddruk schoot omhoog en ze won die aflevering met net een paar seconden meer dan ik had.
In de pauze heb ik in de kleedkamer in het donker de ogen gesloten en dacht ik na over hoe ik dit nou weer moest aanpakken. Na een half uur knipte ik het licht aan, kleedde ik me om, en liep ik naar haar toe om te zeggen dat ik zag wat ze probeerde te doen, dat ik het niet op prijs stelde, maar het binnen de kaders van het spel te respecteren had. Het was uit het hart gesproken, en ze reageerde er fair en vriendelijk op. Daarna versloeg ik haar.
In de auto terug naar huis voelde ik iets opborrelen dat zowel gevaarlijk, gênant als hoopgevend voelde: het gevoel dat ik het misschien weleens zou kunnen winnen. Ik voelde dat ik ergens misschien zelfs wel recht op had. Waarom zou ik moeten verliezen? Goed, misschien hoefde ik niet te winnen, maar moest ik verliezen? Met dat gevoel trad denk ik ook definitief het einde van enige geaardheid op, als die er tot die tijd al was.
Bij het terugkijken van de laatste afleveringen in de eerste reeks van zeven zat ik nog wel met enige humor in de aflevering, maar er was ook veel vermoeidheid terug te zien, ongemak, mezelf geen houding meer weten te geven. Ik vond mezelf of te serieus, of te flauw, of te weinig lachend. Waar was het geaarde midden gebleven? Hoe houd je je staande als je zo ongemakkelijk bent? Hoe blijf je in je hoofd houden dat het maar een spelletje is? Ik ging door naar de finaleweek.
Tussen die week en mijn laatste aflevering zat uiteindelijk niet zoveel tijd: een paar dagen. In die dagen vierde ik de verjaardag van mijn zoontje, ontwikkelde ik een vreemdsoortig kuchje, en moest ik flink wat werk inhalen dat door deelname aan de quiz was blijven liggen.
Ook moest ik, doordat ik niet had verwacht zo ver te komen, steeds nieuwe kleding bij gaan kopen.
De ochtend van de dag van mijn finale-aflevering was al met al erg somber. Ik was om 6.30 uur wakker met wat verhoging en dat rare kuchje, en moest, na het kind naar de opvang te hebben gebracht, snel nog wat kleding halen. Ik ging naar een vintagewinkel in de buurt waar ik zelden echt geslaagd ben, en kocht er uit tijdgebrek een outfit waar ik me niet goed in voelde.
Een kennis die ik er tegenkwam en op de man af vroeg wat hij dacht aarzelde even, zei: ‘ik vind het niet mooi’, maar ik had verder geen tijd meer en kocht het toch maar. Thuis zag ik op Instagram iets wat me somber maakte, een vriend die een podcast begon met een andere vriend, terwijl wij ook nog een project samen zouden doen. Ik probeerde te slapen, maar het lukte niet, en doodop moest ik naar de studio rijden. In de auto probeerde ik te aarden, maar het lukte niet. Ik luisterde naar de radio, naar het nieuws, in een poging nog wat laatste trivia erin te stampen, maar het nieuws over nieuwe steun aan Oekraïne, invallen bij Damen Shipyards, Trumps ellende deden me vooral denken aan hoe teleurstellend serieus ik die quiz aan het nemen was, hoe ongeaard sterk de uitkomst me interesseerde. Alles gonsde in die auto.
Ik denk dat ik eindelijk besefte dat het verlangen je te laten veranderen door een televisiequiz betekent dat je niet blij bent met wie je bent, wat me op dat moment bijzonder treurig maakte.
Waarom ‘werkt’ iemands zelfbeeld met het beeld dat ze naar buiten projecteren? Waarom werkte zijn deelname aan De Slimste Mens zo goed voor Joost Oomen? Het zal te maken hebben met de liefde. Als je genoeg van de dingen houdt, gaat het je dan ooit vervelen erover te vertellen? Als je genoeg houdt van de woorden, de verhalen, de poëzie van in leven zijn, wat maakt het zelf dan nog uit? Ja, dan pas kan je echt van jezelf houden, als je er niet meer zo mee bezig bent.
Halverwege die stormachtige rit kalmeerde ik, en voelde ik me even los van alles. Het interesseerde me eigenlijk niet meer of ik won of verloor. Misschien wel voor het eerst in dat hele proces was ik even echt rustig, écht geaard. Ik kwam aan bij de studio, kleedde me om, ontmoette mijn allervriendelijkste tegenspelers en werd toen keihard ingemaakt. Ik ging naar huis en heb drie dagen ziek op bed gelegen.
Is het geaard om pas ná deelname aan een quiz iets echt aan jezelf te doen? Ik weet het eigenlijk niet zeker, maar ik ben eindelijk eens met iemand gaan praten om wat aan dat zelfbeeld te werken en probeer mij soms zelfs politiek te uiten, vanuit mijzelf, en niet enkel en alleen vanuit een satirisch idee. Ik ga naar de sportschool. Ik heb de vriend met wie ik zo graag had willen samenwerken weer uitgenodigd om naar mijn verjaardag te komen. Mijn nicht is helemaal fan van me. Mijn tantes zijn erg trots op me dat ik het zo goed heb gedaan bij de quiz. ‘Wat zou je moeder trots op je zijn geweest’, appten ze.
Dit is een artikel uit Volkskrant Magazine. Wilt u alle verhalen, columns en rubrieken uit het nieuwste nummer lezen? Dat kan hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant