Theologie Strijd tussen de paus en een politieke leider is niets nieuws. Maar de manier waarop de Amerikaanse president Donald Trump reageert op kritiek van Leo XIV is ongekend. Trump lijkt de meeste schade op te lopen.
Paus Leo XIV zei herhaaldelijk dat politieke leiders God niet kunnen gebruiken om hun oorlogen te rechtvaardigen.
„La pace sia con tutto voi!” De allereerste woorden van paus Leo XIV toen hij net was benoemd vorig jaar waren: „de vrede zij met jullie allen”. Dat een paus voor vrede predikt is hartstikke logisch, toch leverde het hem deze week kritiek en hoon op van de Amerikaanse president Donald Trump.
Paus Leo trok vorige week fel van leer tegen de oorlogszucht van regeringsleiders. Dat deed hij tijdens een speciale wake voor vrede in Vaticaanstad. De paus noemde geen namen of landen, maar het was duidelijk dat hij het onder meer over Trump en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu had, die de oorlog in Iran waren begonnen.
Trump zei daarop dat hij geen fan is van de paus. Hij noemde hem „zwak op het gebied van misdaad en verschrikkelijk op het gebied van buitenlands beleid”. Ook zei hij dat de paus, de Amerikaan Robert Prevost, nooit was verkozen als Trump niet in het Witte Huis had gezeten.
Sinds zijn aantreden vorig jaar was paus Leo niet heel prominent in het nieuws, zeker vergeleken met zijn voorganger Franciscus. Hij drukt zich bij directe conflicten veelal diplomatieker uit, zegt theoloog Diederik Wienen, hoewel hij kritisch is op wat er in Gaza en Libanon gebeurt. Maar nu is hij wel duidelijk zichtbaar én hoorbaar op het wereldtoneel.
Wienen heeft de paus meermaals ontmoet toen hij nog als Robert Prevost door het leven ging, omdat ze allebei zijn aangesloten bij de Augustijnenorde. „Hij is een heel toegankelijke man, vriendelijk en rustig. Hij laat zich niet snel uit zijn evenwicht brengen.” Dat blijkt nu ook: na Trumps tirade zei Leo dat hij niet in discussie gaat en bij zijn standpunt blijft. Tijdens een toespraak in Kameroen donderdag zei hij dat de „wereld wordt verwoest door een handvol tirannen” die miljarden aan wapens verspillen. Hij hekelde opnieuw leiders die „religieuze taal bezigen om oorlogen te rechtvaardigen”.
Paus Leo XIV in de Sint Pieter in het Vaticaan.
Dat pausen en wereldse machthebbers met elkaar strijden, is van alle tijden, zegt universiteitshoogleraar aan Tilburg University en kerkhistoricus Paul van Geest. Alleen had de paus vroeger veel meer macht dan nu. Zijn wereldlijke macht was groot. In de elfde en twaalfde eeuw streden keizers en pausen om de vraag wie bisschoppen, die toen ook de rechten van vorsten hadden, mocht benoemen. De paus won. „Maar dat was in een tijd dat de kerk een hard power was”, zegt Van Geest. „De paus was toen te vergelijken met de president van de Verenigde Staten nu.”
De paus had in die tijd een uniek wapen, zegt Van Geest. „Behalve wereldlijke macht had hij ook geestelijke macht. Hij kon mensen excommuniceren. Dan werd er gezegd: je bent niet langer katholiek. Dat was in de middeleeuwen heel erg. Als je aan het eind van je leven niet voorzien was van de sacramenten, dan waren mensen ontzettend bang dat ze naar de hel gingen.”
Na de Verlichting lieten machthebbers zich hierdoor niet meer afschrikken. Napoleon nam paus Pius VI gevangen, in zijn streven naar de absolute macht in Europa. De paus stierf in gevangenschap en ook zijn – clandestien gekozen – opvolger Pius VII werd gevangengenomen.
Als het Vaticaan in de negentiende eeuw bij Italië wordt gevoegd, verandert de macht van de paus. Hij wordt een soft power. Dat is volgens Van Geest de basis waarop paus Leo nu spreekt. Leo en Trump zitten op totaal verschillende golflengtes, zegt Van Geest. „De paus heeft gezegd dat hij geen discussie aangaat. Dat kan hij ook niet. De één spreekt de taal van macht en doet dat op een ontzettend infantiel niveau. De paus spreekt juist over morele waarden en zegt: we zijn één mensenfamilie, we moeten dus zorg voor elkaar hebben.”
De Amerikaanse president Donald Trump weigerde excuses aan te bieden voor zijn uitspraken over de paus.
De christelijke, maar niet katholieke, minister van Defensie Pete Hegseth riep het Amerikaanse volk op te bidden voor een overwinning in Iran in Jezus’ naam. „Dat was een weg die de paus heel radicaal wilde afwijzen”, zegt Wienen. „Hij zei dat God hen die oorlog voeren niet kan steunen. Je kunt God niet voor je karretje spannen.”
De kern van de christelijke boodschap — of het evangelie — is een oproep om je naasten lief te hebben, zegt kerkhistoricus Jurijn Timon de Vos van de Radboud Universiteit. „Dat draagt in zich dat je vrede nastreeft. Een oproep voor oorlog staat daar haaks op. Als je dat wel doet, ligt het in de lijn der verwachting dat kerkelijke autoriteiten daar een grens trekken.”
Vicepresident JD Vance, die bekeerd is tot het katholicisme, zei deze week dat de paus wat voorzichtiger moest zijn als hij spreekt over theologie. Hij sprak over een „rechtvaardige oorlog”, een eeuwenoud concept met christelijke wortels, ziet De Vos. „Hij is daarin heel selectief en het lijkt alsof hij de ontwikkeling van de Katholieke Kerk niet heeft meegekregen. De Kerk is in de twintigste eeuw veel meer gaan vinden dat je oorlogen moet voorkomen.” Dat komt onder meer door de ontwikkeling van massavernietigingswapens in de Koude Oorlog, zegt hij. „De gedachte dat je – bij wijze van spreken – met pijl en boog de schade beperkt kunt houden en burgers ontziet is in deze tijd met clusterbommen niet meer te handhaven.”
Gewoonlijk houden wereldleiders zich stil als de paus kritiek levert. En anders blijven de verhoudingen alsnog respectvol. Theoloog Wienen verwijst naar de Golf-oorlogen, zowel die van George Bush sr. als van zijn zoon. Daar had paus Johannes Paulus II kritiek op. „Maar bij zijn uitvaart waren ze allebei aanwezig om hem de laatste eer te brengen. Het liet zien dat de goede verhoudingen niet op het spel waren gezet.”
Kerkhistoricus De Vos: „De paus heeft hier zijn stem gebruikt, ook als theoloog. En dat moet je als wereldlijk leider, als president van de Verenigde Staten, op waarde kunnen schatten. En begrijpen dat het een ander domein is waar hij zich in begeeft.” Trump is zich met zijn uitspraken aan het vervreemden van de grootste christelijke gemeenschap in de VS, ziet De Vos. „Tamelijk onverstandig.”
Dat blijkt ook uit reacties van Amerikaanse geestelijken. Bisschop Robert Barron, een Trump-aanhanger, heeft gezegd dat de president zijn excuses moet aanbieden en dat zijn opmerkingen over de paus „volledig ongepast en respectloos” waren. De voorzitter van de Amerikaanse bisschoppenconferentie, Paul Coakley, reageerde ook geschokt op de uitlatingen van Trump. Hij benadrukte dat paus Leo geen rivaal is van Trump en geen politicus is. „Hij is de plaatsvervanger van Christus die spreekt vanuit het evangelie.”
Kerkhistoricus Van Geest: „De paus ontpopt zich dankzij Trump als de grootste morele leider ter wereld.”
Hoe dit conflict zich verder ontwikkelt, is moeilijk te voorspellen, zegt Vaticaankenner Stijn Fens van omroep KRO-NCRV. „Je ziet dat zelfs MAGA-vriendelijke bisschoppen vinden dat Trump te ver is gegaan.”
Fens vindt het „fascinerend” wat er nu gebeurt. „Dit is de doorbraak van Leo XIV bij het grote publiek. En dat doet hij op buitengewoon eloquente en beheerste manier. Wat van Trump natuurlijk niet gezegd kan worden.”
Het interesseert Trump niet echt wat de paus zegt, denkt Fens. „Hij luistert niet naar hem. Het enige dat hem aan de paus fascineert is zijn macht. Dat is andere macht, hij heeft immers geen leger. Maar het is macht waar Trump niet bij in de buurt kan komen. Het morele leiderschap van de paus kan hij niet uitstaan. Hij wil dat moreel leiderschap verwerven door rare foto’s te maken of te retweeten.”
Fens verwijst naar het AI-plaatje dat Trump deze week op sociale media deelde en verwijderde na een storm van kritiek. Hij was daarop afgebeeld als een soort Jezus Christus en dat was tegen het zere been van veel christenen.
Of de storm gaat liggen, ligt nu meer bij Trump dan bij de paus, zegt Fens. „De paus probeert al een beetje over te gaan tot de orde van de dag. Hij is deze week voor een rondreis in Afrika aangekomen en wat hij niet wil is dat het Amerikaverhaal zijn reis daar overschaduwt. Hij is daar net om de aandacht op Afrika te vestigen, hij zal dit vuurtje niet meer aan willen wakkeren. Al worden uitspraken die hij daar nu doet, ook betrokken op zijn conflict met Trump.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet