In de nieuwe wereldorde die Alexander Stubb ziet ontstaan, zijn Europa en Amerika nog altijd close. De Finse president staat bekend als ‘Trumpfluisteraar’, maar is realistisch over zijn invloed. ‘Als één op de tien ideeën beklijft, is dat al een overwinning.’
is correspondent in Scandinavië en Finland van de Volkskrant. Hij woont in Stockholm.
Toen de Finse president Alexander Stubb tijdens een recent staatsbezoek in India werd gevraagd naar de aanvallen op Iran, begon hij een minicollege internationale betrekkingen. ‘Het probleem met de transactionele wereld die we nu zien, is dat diplomatie niet wordt beschouwd als een win-win’, aldus de president. ‘In plaats daarvan wordt het gezien als een alles-of-nietsspel. Dat maakt het moeilijk om duurzame vrede te bereiken.’
Stubb zei tijdens het bezoek ook dat de Amerikaanse en Israëlische aanval op Iran een nieuw signaal is dat de op internationale wetten en regels gebaseerde wereldorde in zwaar weer zit. Net als de Russische oorlog tegen Oekraïne is de aanval een schending van het internationaal recht. ‘Geweld is opnieuw een acceptabel instrument van buitenlands beleid geworden en het wordt zonder veel terughoudendheid toegepast’, aldus Stubb.
Hij en andere Europese leiders worstelen mede daarom met de vraag in hoeverre ze de Verenigde Staten moeten steunen, bijvoorbeeld door het sturen van schepen naar de door Iran afgeknepen Straat van Hormuz. ‘Dit is niet onze oorlog’, zei EU-buitenlandchef Kaja Kallas maandag.
Die worsteling is, op een abstracter niveau, ook het thema van Stubbs onlangs uitgekomen boek The Triangle of Power, dat hij in de afgelopen vijf jaar schreef – grotendeels voordat hij in 2024 president werd. Het is zijn vijftiende boek; de 57-jarige Fin, een zelfverklaarde ‘EU-nerd’, stond tijdens zijn carrière als diplomaat, premier en Europarlementariër altijd met één been in de academische wereld.
In het boek, waarover de Volkskrant hem spreekt vóór de aanvallen op Iran, betoogt Stubb dat drie mondiale blokken – het Westen, het Oosten en het Zuiden – gaan bepalen hoe de nieuwe wereldorde eruitziet. Wordt dat een wereld van multilateralisme en samenwerking, of een arena van keiharde machtspolitiek?
‘Dit zou een bepalend moment kunnen zijn. We hebben een paar eeuwen in een door het Westen gedomineerde wereld geleefd en het is mogelijk dat we, met deze schuivende machtsbalans, iets anders krijgen’, zegt Stubb in een met oude schilderijen behangen kamer in het presidentieel paleis in Helsinki – een citroenkleurig gebouw aan het water.
Stubb oogt wat vermoeid. De Fin reist veel en is een veelgevraagd spreker, zeker sinds hij bekendstaat als ‘Trumpfluisteraar’. Een jaar geleden bracht Stubb – een ex-golfer – een dag met Trump door op de golfbaan van Mar-a-Lago. Sindsdien hebben de twee regelmatig contact. Bij strubbelingen tussen de VS en Europa pakt de Finse president zijn telefoon.
Die strubbelingen zijn er nogal eens. De importheffingen, het dreigement Groenland in te nemen of het anti-Europa-sentiment van de Amerikaanse nationale veiligheidsstrategie: het roept de vraag op of Europa en de VS nog wel samen het geopolitieke waardenblok vormen dat Stubb in gedachten heeft.
‘In het boek laat ik open of de VS de leiders van het Westen zullen blijven. En natuurlijk zien we met de huidige regering dat dit niet het geval is. Dus als ik opnieuw zou moeten kiezen, zou ik het boek De rechthoek van de macht noemen, waarbij de VS het globale Westen zijn met een focus op het westelijk halfrond. De waardengedreven westerse landen vormen dan het mondiale Noorden.’
Dus uw boek is nu al gedateerd?
‘Nee, want de centrale stelling is dezelfde, namelijk dat het mondiale Zuiden de richting van de nieuwe wereldorde zal bepalen. Dat staat overeind, ook al is de leider van het Westen anders dan we hadden gedacht.’
Bij het uitkomen van de nationale veiligheidsstrategie noemde Trump Europese leiders ‘zwak en dom’. Hoe gaat u daarmee om?
‘Ik ben pro-Europees, pro-Amerika en daarom automatisch een atlanticus. Maar ik neem de wereld ook zoals die is, niet zoals ik zou willen dat die is. Voor mij rust de Amerikaanse strategie op twee pijlers. De ene is Maga: die is anti-EU, tegen de liberale wereldorde en anti-woke. Die ziet Europa als één grote verzameling Democraten. Dat verklaart waarom de Amerikaanse regering meer neigt naar iemand als de Hongaarse premier Viktor Orbán.
‘De tweede pijler is belangrijker: het beleid. Dat is America First, met daarna een rangorde van vijf gebieden. Eerst het westelijk halfrond, dan de Indo-Pacifische regio, op drie Europa, daarna het Midden-Oosten en als laatste Afrika. Daar hebben we het mee te doen. Maar daar staat tegenover dat landen als Finland sterke bilaterale relaties hebben met de VS. Onze defensiesamenwerking was nog nooit zo hecht.’
In uw boek stelt u dat de Russische inval in Oekraïne de breuk van de huidige wereldorde inleidde en de hele verdere eeuw kan bepalen. Hoe bedoelt u dat?
‘Nou, misschien niet de hele eeuw, maar mijn punt is dat wereldordes meestal een paar decennia duren. De wereldorde na de Eerste Wereldoorlog duurde ongeveer twee decennia. Die na de Tweede Wereldoorlog vier decennia, en die na de Koude Oorlog ongeveer drie. We zien nu een overgang naar een nieuwe orde. Ik denk niet dat het om een volledige breuk gaat. Daarin verschil ik van mening met (de Canadese premier, red.) Mark Carney, wiens analyse op zichzelf overigens goed is.’
Carney werd onlangs bejubeld vanwege een speech op het World Economic Forum in Davos, waarin hij sprak over een ‘scheuring’ van de pax Americana. Hij noemde de internationale rechtsorde ‘deels een leugen’, omdat het Westen zelf de regels negeert als het zo uitkomt, bijvoorbeeld bij de oorlog in Irak.
De Canadees riep landen op vast te houden aan hun eigen waarden, maar tegelijk pragmatisch te zijn en te accepteren dat andere staten die waarden niet delen. Hij citeerde daarbij Stubb, die dit beleid in zijn boek ‘op waarden gebaseerd realisme’ noemt.
Uw boek is een pleidooi voor diplomatie en multilateralisme. Maar in het geval van Oekraïne zijn het uiteindelijk Vladimir Poetin en Trump die bepalen of er een akkoord komt.
‘Op dit moment wordt het diplomatieke werk verricht door de VS, met Europeanen zoals ik in een achterkamertje. Wat veel zogenaamde experts in internationale betrekkingen niet zien, is dat diplomatie altijd rust op twee zuilen. De ene is de klassieke vorm tussen landen, die gaat over geschiedenis, cultuur, geografie, waarden, belangen en macht. De andere bestaat uit persoonlijke relaties en draait om gesprekken en het vinden van compromissen voor moeilijke situaties.
‘De wereld is nooit perfect. Nu we in een overgangsfase zitten, zoeken we soms naar makkelijke oplossingen. En dan zeggen mensen dingen als: de oude wereldorde is dood en begraven. Daar ben ik het nadrukkelijk mee oneens.’
De oorlog in het Midden-Oosten lijkt goed nieuws voor Poetin. De olieprijs schiet omhoog en dat is gunstig voor de Russische oorlogsmachine. De vredesonderhandelingen tussen Rusland en Oekraïne zijn door het conflict voor onbepaalde tijd uitgesteld.
Stubb zei deze week tegen persbureau Bloomberg dat het Iran-conflict ook positief kan uitpakken. Nu de wereld met een andere oorlog bezig is, vinden de onderhandelaars wellicht ‘ruimte voor een opening’, aldus de Fin.
De afgelopen maanden liepen de onderhandelingen stuk op twee kwesties: de controle over Oekraïens grondgebied en de kerncentrale van Zaporizja. Hoewel de verschillen onoverbrugbaar lijken, zei Stubb onlangs dat ‘we nog nooit zo dicht bij een vredesakkoord zijn geweest’.
Waar komt die positieve houding vandaan?
‘Het mooie is dat we nu al een paar maanden praten over concrete voorstellen. Op de laptop van (Trumps schoonzoon en medeonderhandelaar, red.) Jared Kushner staan drie documenten: het twintigpuntenplan (een plan voor het einde van de oorlog, red.), de veiligheidsgaranties en een plan voor de wederopbouw van Oekraïne. Het andere positieve is dat Europa, de VS en Oekraïne op één lijn zitten.
‘Het slechte nieuws is dat de twee sleutelkwesties nog op tafel liggen en dat het onwaarschijnlijk is dat Rusland de uitkomst accepteert.’
Ik begrijp nog steeds niet waarom u dan toch zo positief bent.
‘Omdat er voorheen niets op papier stond. Er zijn veel zaken afgekaart, zoals de veiligheidsgaranties, het wederopbouwplan en de meeste van de twintig punten. Sommige dagen gaat het de goede kant op, andere dagen moet je weer een stap achteruit doen.
‘Wat ik heb gehoord van de laatste onderhandelingen in Genève, medio februari, is dat er veel vooruitgang is geboekt over een toekomstig staakt-het-vuren en een beetje op politiek gebied.’
Eerder hamerde u erop dat Poetin pas een akkoord zal sluiten als zijn strategische overwegingen veranderen. Dit zou alleen gebeuren als de VS en Europa hun steun aan Oekraïne opvoeren en meer sancties opleggen. Er zijn geen tekenen dat Poetin al in die richting is gedwongen.
‘Ik ben het daar niet mee eens. Het is belangrijk te beseffen dat Poetin op alle gebieden heeft gefaald. Hij wilde Oekraïne Russisch maken, maar het is Europees geworden. Hij wilde voorkomen dat de Navo verder uitbreidde, maar hij kreeg er met Finland en Zweden twee leden en een bijna verdubbelde Navo-grens bij. Hij wilde de Europese defensieuitgaven laag houden, nu gaan we naar 5 procent.
‘In militair opzicht is de oorlog voor de Russen een faliekante mislukking. In de eerste dagen van de oorlog, in 2014, veroverde Rusland 12 procent van het Oekraïense grondgebied met de groene mannetjes die de Krim innamen. Sindsdien veroverde Rusland in totaal 8 procent. In de afgelopen twee jaar was dat slechts 1 procent. Momenteel verschuift het front nauwelijks.
‘In december verloor Poetin 35 duizend soldaten, in januari nog eens 30 duizend. Vergelijk dat eens met de 18 duizend soldaten die omkwamen tijdens de tien jaar durende Sovjet-operatie in Afghanistan, tussen 1979 en 1989.
‘Poetins reserves zijn bijna op, terwijl dat altijd zijn grote kracht was. De economische groei voor dit jaar is geraamd op nul, hoogstens een half procent. De inflatie loopt in de dubbele cijfers en de rente schommelt rond de 16 procent. Poetin kan deze oorlog niet eens beëindigen, omdat hij zijn soldaten niet kan betalen als die naar huis komen.’
Wat is ervoor nodig om hem van gedachten te laten veranderen?
‘We moeten Oekraïne blijven bewapenen en tegelijk druk uitoefenen op Rusland met sancties. Poetin moet begrijpen dat hij niet wint en dat we er voor de lange termijn in zitten.’
Maar dat betekent dus dat het nog heel lang duurt voordat er een akkoord is.
‘We werken aan drie scenario’s voor dit jaar. Scenario één is dat de oorlog doorgaat. Twee is dat er een akkoord komt, en het derde is dat een van de partijen substantieel verzwakt. Als ik mijn geld erop zou zetten, ga ik voor de eerste optie, dat de oorlog doorgaat. Het is onwaarschijnlijk dat er voor de zomer een vredesakkoord is.’
Het is met name Trump die de druk op Poetin zou kunnen opvoeren, bijvoorbeeld met sancties. Maar de Amerikaanse president schrikt hiervoor terug. Vorig week hief hij zelfs een deel van de oliesancties op vanwege de tekorten als gevolg van het Iran-conflict.
In de praktijk richt de Amerikaanse president zijn pijlen vaker op de Oekraïense president, Volodymyr Zelensky. Vorig maand zei Trump dat Zelensky ‘naar de onderhandelingstafel moest komen’, waarmee hij waarschijnlijk bedoelde dat Oekraïne meer concessies moet doen.
Wat vindt u daarvan? Voelt het soms alsof u faalt in het bijsturen van Trump?
‘Ik maak me geen illusies over mijn impact. Je moet wel realistisch blijven: als president van Finland ga ik echt niet het gedrag van de Amerikaanse president veranderen. Het is natuurlijk fijn dat ik regelmatig contact met hem heb, met sms’jes of telefoontjes, maar als van de tien ideeën die ik voorleg er één beklijft, dan is dat al een grote overwinning. Dus als je vraagt: hoe voel ik me daarover? Ik voel niets.’
Irriteert het u dan niet als Trump Zelensky weer eens de volle laag geeft?
‘We zijn het niet eens, maar in dit werk mag gevoel geen rol spelen, je moet handelen. Dat is wat mensen als Navo-chef Mark Rutte en ik doen: we proberen te beïnvloeden. En dat doen we niet alleen bij Trump, maar ook bij zijn team dat de onderhandelingen doet.’
Trump en zijn onderhandelaars lijken nogal eens te schipperen tussen de druk opvoeren en lokmiddelen, zoals investeringen in de Russische economie. Waar geloven ze het meest in?
‘Dat verschilt met de dag. Steve Witkoff en Kushner werken aan de tekst van het akkoord, dus die spreken niet over sancties. Trump houdt vooral van het voorhouden van een wortel, maar hij heeft ook een paar tikken uitgedeeld, zoals toen hij sancties afkondigde tegen oliebedrijven Lukoil en Rosneft. Ik denk dat hij dat ook zou moeten doen met maritieme dienstverleners; dat zou de oliestroom lamleggen.’
Stubb heeft ook met Zelensky een speciale verstandhouding. ‘We weten wat jullie doormaken’, zegt Stubb vaak in toespraken over Oekraïne, verwijzend naar de Russische invasie van Finland in 1939. De Finnen boden tijdens de Winteroorlog (1939) en de Vervolgoorlog (1941-1944) hevig verzet, maar delfden uiteindelijk het onderspit. Finland werd gedwongen 10 procent van zijn grondgebied aan Moskou af te staan, inclusief het gebied waar Stubbs vader en grootouders vandaan kwamen.
Is Finland daarmee niet het slechtst denkbare voorbeeld voor Kyiv?
‘Een gedeelde ervaring wil niet zeggen dat het resultaat hetzelfde is. In ons geval verloren we het grondgebied ook de jure. In het geval van Oekraïne is er niemand, in ieder geval niet aan onze kant, die dat ooit zou accepteren. In Finland zeiden we na de oorlog dat we een ‘defensieve overwinning’ hadden behaald, maar de voorwaarden die we kregen opgelegd vertelden een ander verhaal. We verloren niet alleen grondgebied, we moesten ook 300 miljoen dollar aan compensatie betalen en de omvang van ons leger beperken. Onze president en andere hoofdrolspelers werden berecht als oorlogscriminelen en gingen de gevangenis in, waar ze ziek werden en stierven.
‘Dit gaat niet gebeuren met Oekraïne, want hun positie is veel beter. Ze gaan lid worden van de EU, terwijl wij niet eens lid mochten worden van de VN. Ze krijgen veiligheidsgaranties van de VS en Europa en een groot wederopbouwpakket. Daar konden wij alleen maar van dromen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant