Migratie Honderdduizenden arbeidsmigranten in Nederland zijn niet ingeschreven in de Basisregistratie Personen. Zonder die inschrijving zijn ze nog kwetsbaarder. Uitzendbureaus werken inschrijven soms bewust tegen, ziet onder meer vakbond FNV.
Meubilair en persoonlijke bezittingen liggen opgestapeld buiten een huis in Tarwewijk, Rotterdam Zuid, op 30 september 2024. Dit tafereel is gebruikelijk op ‘Matrasdag’, wanneer arbeidsmigranten hun baan en huis verliezen en gedwongen worden te verhuizen, waardoor ze hun bezittingen achterlaten.
Uitzendbureaus werken arbeidsmigranten die zich bij een gemeente willen inschrijven bewust tegen, blijkt uit onderzoek van de FNV. De vakbond sprak met arbeidsmigranten die waren geïntimideerd om hen ervan te weerhouden zich in te schrijven of zelfs zijn ontslagen toen bekend werd dat zij zich hadden ingeschreven.
De bond ontdekte ook dat sommige uitzendbureaus informatie over inschrijving in de Basisregistratie Personen (BRP) voor migranten achterhouden. Zonder inschrijving is het voor zo’n bureau makkelijker grotere aantallen arbeidsmigranten in één woonruimte te huisvesten. Voor henzelf is het echter juist belangrijk ingeschreven te staan, onder meer omdat zij dan sociale rechten opbouwen.
Organisaties als stichting FairWork, voor slachtoffers van arbeidsuitbuiting, en het Leger des Heils bevestigen het beeld dat de FNV schetst. „We hebben gezien dat een Poolse man die al zestien jaar in Nederland werkte, op straat dreigde te belanden omdat hij niet ingeschreven stond. Dat gebeurde terwijl hij kanker had en dagelijks morfine kreeg tegen de pijn”, zegt Aik van den Boogaard, FNV-consulent arbeidsmigratie. „Hij kon makkelijk zijn woonruimte uitgezet worden omdat hij geen huurrechten had opgebouwd.”
Uitzendbureaus ontmoedigen de inschrijving onder meer door vragen van arbeidsmigranten daarover te negeren, ziet FairWork. Maatschappelijk werker Agnes Pioro: „De coördinator die deze vragen krijgt, doet er bijvoorbeeld laconiek of kortaf over, zegt het voor diegene te gaan regelen zonder dat vervolgens echt te doen. Ook vindt intimidatie plaats als iemand zich wel wil inschrijven, door te dreigen met ontslag. En dat volgt soms ook als diegene dat toch heeft gedaan.”
In arbeidscontracten of huurovereenkomsten hebben uitzendbureaus soms clausules opgenomen waarin staat dat inschrijving niet is toegestaan. Zowel FNV als FairWork kent zulke contracten. „Ik zag onlangs nog een huurovereenkomst waar in de bijlage de tekst ‘Tenants are not allowed to register in BRP’ stond”, zegt Alina Bejan, maatschappelijk werker bij FairWork.
Het nieuwe kabinet is van plan werkgevers, zoals uitzendbureaus, straks te verplichten arbeidsmigranten informatie te verstrekken over inschrijving. De huidige praktijk staat „haaks op hoe het hoort”, zegt een woordvoerder van het ministerie van Sociale Zaken. „We willen daarom dat uitzendbureaus medeverantwoordelijk worden voor de goede inschrijving van arbeidsmigranten.”
De wet die dit regelt gaat op 1 januari volgend jaar in. „Met deze nieuwe maatregel zijn werkgevers die arbeidsmigranten uitlenen onder meer verplicht bij het begin van een dienstverband ondersteuning te bieden bij de inschrijving.”
Verbetering van de BRP-inschrijving van arbeidsmigranten is een van de belangrijkste aanbevelingen van een commissie onder leiding van oud-SP-leider Emile Roemer. Die kwam in 2020 met een veelbesproken rapport om de positie van arbeidsmigranten in Nederland te verbeteren.
Honderdduizenden van de naar schatting één miljoen arbeidsmigranten in Nederland zijn niet te traceren door afwezigheid in de Basisregistratie Personen – terwijl wie langer dan vier maanden in Nederland wil verblijven verplicht is zich in te schrijven.
Zonder inschrijving zijn arbeidsmigranten extra kwetsbaar. Overheidsinstanties kunnen hen niet bereiken, wat het bijvoorbeeld voor gemeenten moeilijker maakt tegen misstanden op te treden. Kwalijke leefomstandigheden met slechte hygiëne en weinig privacy blijven zonder inschrijving makkelijker uit het zicht van instanties.
Arbeidsmigranten zonder inschrijving bouwen geen (huur)rechten op en kunnen makkelijker uit hun huis worden gezet als zij hun baan verliezen. Vaak is hun werkgever ook hun huisbaas en raken ze bij ontslag ook hun woning kwijt. Duizenden arbeidsmigranten zijn al dakloos in Nederland: zeker drie op de vijf mensen die op straat leven, zijn arbeidsmigranten. Ook kunnen uitzendbureaus arbeidsmigranten volgens de FNV zonder inschrijving eenvoudig ‘rondpompen’ van de ene huisvestingslocatie naar de andere.
Voor wie niet is ingeschreven in de BRP, is het bovendien moeilijker een huisarts en een zorgverzekering te krijgen. Bejan: „Wij zien dat arbeidsmigranten bij gezondheidsproblemen teruggaan naar het land van herkomst om daar een dokter te bezoeken.”
Uitzendbureaus die arbeidsmigranten wel helpen met de inschrijving, vragen hier soms ten onrechte geld voor. „Een arbeidsmigrant moest na lang aandringen om hulp bij zijn inschrijving 250 euro betalen aan het uitzendbureau dat dit regelde”, vertelt Pioro. „Kort daarna werd hij ontslagen.” Arbeidsmigranten die aandringen op een inschrijving, lopen volgens FairWork het risico ontslagen te worden.
Ook gemeentes belemmeren de registratie van arbeidsmigranten soms. De FNV stuitte op voorbeelden waarbij de gemeente de besluitvorming vertraagde of de inschrijving afkeurde. „Gemeentes zien soms ook een ‘zorgprobleem’ aankomen als een arbeidsmigrant zich wil inschrijven”, denkt Merve Yikilmaz, nationaal coördinator dakloze EU-burgers van het Leger des Heils. Een inschrijving betekent immers dat diegene rechten opbouwt voor sociale voorzieningen. „Het kan ook zijn dat gemeentes de extra administratieve lasten er niet bij willen.”
De huisraad van vertrokken arbeidsmigranten buiten een huis in Tarwewijk, Rotterdam Zuid. Arbeidsmigranten die niet ingeschreven staan bij de Basisregistratie Personen kunnen makkelijker hun huis uit worden gezet als zij hun baan verliezen.
Juist als mensen in problemen komen, blijkt de registratie bij de gemeente belangrijk. Yilkimaz: „Als je niet ingeschreven staat, is het veel moeilijker aan te tonen dat je al enige tijd in Nederland werkt en dus recht hebt op nachtopvang als je dakloos bent geworden”, zegt ze. „Het kan maanden duren voordat je dat hebt aangetoond. En dat betekent dus maandenlang buiten slapen.”
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) kent geen voorbeelden van gemeenten die de inschrijving van arbeidsmigranten vertragen of helemaal niet uitvoeren. „Maar we hebben natuurlijk geen zicht op hoe het in alle 342 gemeenten gaat”, zegt een woordvoerder.
Wel zien gemeenten volgens de VNG dat arbeidsmigranten zich soms proberen in te schrijven op adressen waar feitelijk geen (legaal) verblijf mogelijk is. Dat leidt ertoe dat gemeenten aanvullende vragen stellen over de verblijfssituatie. „Het is mogelijk dat gemeenten daardoor incidenteel het inschrijfproces vertragen, maar we zien dit niet als een structureel probleem.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen