De Italiaanse premier Giorgia Meloni vindt dat rechters en aanklagers het politici te moeilijk maken. Daarom zet ze in op een hervorming van de rechterlijke macht. Tijdens een referendum op 22 en 23 maart zal blijken of Meloni de bevolking achter zich krijgt.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie, klimaat en natuur.
Het referendum gaat op het eerste oog om een tamelijk technische hervorming van het rechtssysteem. Toch staat er voor Meloni in politiek opzicht wel degelijk iets op het spel. Zoals nieuwsmedium Politico het verwoordt: ‘Meloni neemt met het referendum een grote gok, die haar aura van onoverwinnelijkheid kan doorprikken.’
De Italiaanse regering wil onder andere dat er een striktere scheiding komt tussen rechters en openbaar aanklagers. Nu leggen beide beroepsgroepen hetzelfde examen af en kunnen ze, in elk geval aan het begin van hun carrière, gemakkelijk tussen de ene en de andere rol wisselen. Dat moet afgelopen zijn, vindt de regering-Meloni.
‘Het zal voor een verdachte een geruststelling zijn als hij de rechtszaal binnenkomt en weet dat de rechter geen banden heeft met de aanklager’, zei Francesco Paolo Sisto, onderminister van Justitie. ‘Nu is het alsof Italië tegen Duitsland speelt en de scheidsrechter ook Duits is.’
De regering wil verder dat de Hoge Raad voor de Magistratuur wordt gesplitst: één voor de rechters, één voor de aanklagers. De nieuwe raden, die onder andere gaan over benoemingen, moeten voor twee derde bestaan uit rechters of aanklagers, en voor een derde uit ‘leken’: advocaten of hoogleraren, aangewezen door het parlement. Dat is nu ook zo.
Maar een belangrijk verschil met het huidige systeem is dat een loting straks bepaalt wie er precies mag toetreden, uit een langere lijst met namen. Volgens Meloni komt daarmee een einde aan het ‘wheelen en dealen’ dat nu gebruikelijk is. De raadsleden hoeven in het vervolg ‘tegen niemand dankjewel te zeggen’, aldus Meloni.
‘De Italiaanse rechtspraak kent een grote onafhankelijkheid’, zegt Arthur Weststeijn, een Italië-kenner verbonden aan de Universiteit Utrecht. ‘Een van de gevolgen is dat rechters en aanklagers onderling dingen bekokstoven. Het is bekend dat er interne kasten bestaan. Maar die autonomie van de rechtspraak heeft ook positieve kanten. Rechters en aanklagers opereren helemaal onafhankelijk van andere machten, zoals de politiek.’
Dat laatste hebben Italiaanse politici de afgelopen decennia geweten. In de jaren negentig ging zowel de christen-democratische als de sociaal-democratische partij ten onder nadat ze zich schuldig bleken te maken aan corruptie en illegale partijfinanciering. Daarna was het de beurt aan Silvio Berlusconi, die tijdens zijn politieke carrière maar liefst 35 keer werd aangeklaagd, onder andere voor seks met een minderjarige, omkoping en belastingontduiking.
Ook Giorgia Meloni heeft last van de rechtspraak – zij het niet zozeer op persoonlijk, maar op politiek vlak. Zo vindt ze het kwalijk dat rechters haar migratiebeleid steeds dwarsbomen. De rechtspraak stak meermaals een stokje voor een Italiaans aanmeldcentrum voor asielzoekers in Albanië. Meloni zelf heeft gezegd dat de grondwetswijziging dient om de ‘ideologische ontaarding’ van de rechtspraak tegen te gaan.
De oppositie staat uiterst kritisch ten opzichte van Meloni’s hervorming. Volgens Giuseppe Conte, leider van de populistische Vijfsterrenbeweging, maakt ze deel uit van een ‘bredere institutionele machtsgreep’. ‘Het echte doel is verdelen en heersen’, zei Conte tegen Politico, zodat het rechtssysteem ‘degenen die aan de macht zijn niet langer stoort’.
Ook Weststeijn denkt er zo over. ‘Voor niet-juristen zoals ik is het moeilijk de finesses te begrijpen’, zegt hij. ‘Maar ik ken Meloni en ik weet wat ze voor ogen heeft. Ze is steeds heel kritisch geweest als rechters iets deden wat tegen haar zin was. Dan zegt ze dat rechters niet democratisch zijn verkozen, en zij wel, en dat ze dus niet het mandaat hebben om haar plannen tegen te houden. Mijn gutfeeling is dat ze haar eigen greep op de rechterlijke macht probeert te versterken.’
Het verklaart volgens Weststeijn waarom het nee-kamp in de peilingen oprukt. Voor links is het gemakkelijk om tégen deze hervorming te zijn – terwijl het voor rechts moeilijker is om uit te leggen waarom die per se moet doorgaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant