In veel gemeenten wisten lokale en landelijke partijen woensdag te scoren met een boodschap tegen het huisvesten van asielzoekers. Maar de vertolkers van dit geluid grepen zeker niet overal de macht.
18Plus is vóór een hoop: een kinderjungle, een nieuwe bioscoop, extra kunstgrasvelden en meer parkeerplaatsen in Ridderkerk. Maar er is één kwestie waar de lokale partij uitgesproken tegen is: het huisvesten van asielzoekers. Lijsttrekker Henk van Os liet er tijdens de campagne geen twijfel over bestaan: ‘Wij willen geen azc in Ridderkerk en geen opvang meer op schepen. Als het contract met de Calypso in juli afloopt, dan mag die boot weer over de Rijn varen met senioren.’
Hij schuwde niet om een verkrachting die vorig jaar plaatsvond in het plaatselijke zwembad in te zetten voor zijn strijd. De dader, een asielzoeker, werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van 2,5 jaar, maar mag tot ontsteltenis van Van Os zijn hoger beroep in vrijheid afwachten. ‘Dat is toch ziek in dit land?’
18Plus begon in mei een succesvolle campagne om de komst van een nieuw azc een halt toe te roepen. Een petitie daartegen werd ruim 1.500 keer ondertekend, waarna het college de plannen parkeerde tot na de gemeenteraadsverkiezingen.
Die werden woensdag glansrijk gewonnen door Van Os. De politicus profiteerde mede van de afwezigheid van de PVV op het stembiljet. Die partij werd in oktober bij de Tweede Kamerverkiezingen nog de grootste in Ridderkerk.
In tientallen plaatsen in Nederland was er het afgelopen jaar verzet en protest tegen de komst van een azc. Soms lokaal georganiseerd, soms van buitenaf georkestreerd door extreemrechtse clubs als Defend Netherlands. En soms zelfs tegen een azc dat er helemaal niet zou komen.
Het verzet miste zijn uitwerking niet. Meerdere gemeenten besloten hun plannen voor een opvanglocatie on hold te zetten tot na 18 maart, waardoor het automatisch een verkiezingsthema werd. Andere bestuurders hielden hun rug recht, ondanks intimidatie en protest. Op sommige plekken ging er onder maatschappelijke en politieke druk al een streep door de plannen.
Welke invloed hebben die keuzes gehad op de uitslag van de verkiezingen? De Volkskrant ging naar Doetinchem, Haaksbergen en Brummen en maakte een inventarisatie van verschillende andere gemeenten waar het thema asielopvang het afgelopen jaar tot gespannen situaties leidde.
In veel gemeenten wisten lokale en landelijke politieke partijen met een uitgesproken anti-azc-geluid woensdag te profiteren van die opstelling. Zo kreeg T@B 35 procent van de stemmen in Hardinxveld-Giessendam, behaalde De Lokale Volkspartij uit het niets 4 zetels in Rhenen en krijgt de driemansfractie van Gemeentebelang Harderwijk-Hierden er maar liefst zes raadsleden bij. De partij belooft dat er geen groot azc komt en wil ‘overlastgevende asielzoekers’ aanpakken.
Ook in Oldebroek, Epe, Hardenberg en Houten gingen partijen die zich openlijk verzetten tegen opvanglocaties er met de winst vandoor. De grote winnaar van de verkiezingen, Forum voor Democratie (FvD), wist in meer dan honderd gemeenten in totaal 299 zetels te bemachtigen. Overal met dezelfde belofte: hier geen azc.
‘Ik schaamde me kapot een Doetinchemmer te zijn’, zegt Erna Tieben (62) woensdagochtend voor een stemlokaal in het zuidoosten van de Achterhoekse stad. Ze doelt op eind september vorig jaar. Bij gebrek aan politiek verzet lieten azc-tegenstanders daar op een andere manier van zich horen.
Terwijl de gemeenteraad vrijwel unaniem – op toen nog de ene stem van Forum voor Democratie na – instemde met een noodopvanglocatie voor honderd asielzoekers voor drie jaar, vond buiten een charge van de mobiele eenheid plaats. Relschoppers gehuld in zwart en met Nederlandse vlaggen probeerden het stadhuis te bestormen en schoten vuurwerk af.
‘Vreselijk’, zegt Tieben, nadat ze haar stem heeft uitgebracht in De Zonneboom. Deze ontmoetingsplek staat in de wijk waar een veelbesproken asielnoodopvang komt, niet ver van voetbalclub De Graafschap, waar Tiebens vader nog voetbalde. ‘Vreselijk dat mensen zo extreem kunnen denken. Veelal uit onkunde en onwetendheid, want bij eerdere azc’s in Doetinchem was nooit zware overlast.’
Nee, dan ‘die blanke jongeren op fatbikes, of die blanke man met gettoblaster in zijn scootmobiel’ die constant door haar wijk scheren. En dan heeft Tieben het nog niet eens gehad over het vuurwerk dat soms tot na middernacht wordt afgestoken. ‘Het is er de afgelopen jaren niet veiliger op geworden’, zegt ze over de buurt.
Liefst 88 procent van de Doetinchemse kiezers deed hetzelfde als Tieben: stemmen op een partij die vóór opvang van asielzoekers is, conform de landelijke Spreidingswet. Ook de grootste lokale partij, GemeenteBelangen, staat daarachter. Het anti-azc-sentiment werd hier alleen verzilverd door FvD. Die partij haalde 12 procent van de stemmen en steeg van 1 naar 4 zetels.
‘Lidewij straalt vertrouwen uit, daar begint het mee’, zegt de 42-jarige Van Kleef (die zonder voornaam in de krant wil) over zijn stem op het FvD van Lidewij de Vos. Hij woont met zijn gezin in de buurt van de locatie waar de noodopvang op dit moment gereed wordt gemaakt en vreest dat de ‘toch al toegenomen criminaliteit erger wordt met een azc’ om de hoek.
Van Kleef vertrouwt zijn stem sinds de coronatijd sowieso niet meer toe aan de zittende macht. ‘Die jaren hebben veel gekost, en nu geven we te veel uit aan niet-Nederlanders.’
Na de exitpolls op woensdagavond was FvD-fractievoorzitter Lambert van Meijeren, vader van Tweede Kamerlid Gideon van Meijeren, er snel bij om zijn gelijk te claimen. ‘Wij waren de enigen die zagen dat ze aan de rand van een volkswijk niet zitten te wachten op jongens die niets te verliezen hebben’, zegt hij tegen de Volkskrant over de alleenstaande minderjarige vreemdelingen die er onder anderen opgevangen zouden worden. ‘Dat dan ook de Achterhoekse cultuur verloren gaat.’
Genoeg bewoners die de woorden van Van Meijeren een paar uur daarvoor al nuanceren. Zoals Alinda Brunsveld (38), die op haar met kinderen gevulde bakfiets komt stemmen in De Zonneboom. Haar achtertuin kijkt straks uit op de noodopvang. ‘Als iedereen not in my backyard roept, dan kan het nergens’, zegt ze. ‘Natuurlijk maak ik me weleens zorgen, maar dat doe ik in deze buurt nu al op slecht verlichte stukken.’
Ze woonde eerder in Doetinchem naast een noodopvang die in een oude gevangenis was gevestigd. Ze zag daar dat veel angst van omwonenden voortkwam uit het ‘onbekende’, maar dat die wegebde naarmate men aan elkaar gewend raakte. ‘Wij hebben het zó goed!’, zegt ze over Nederland, en ze stelt zichzelf als het over vluchtelingen gaat daarom altijd de vraag: ‘Wat zou ik willen als ik in hun situatie zou komen?’
Anders dan bijvoorbeeld wonen was asielopvang zeker niet overal een doorslaggevend thema. Volgens onderzoeker Peter Kanne van bureau Ipsos I&O hebben kiezers zich er vooral door laten leiden als er in hun gemeente net een besluit over is genomen, of als dat binnenkort moet gebeuren. ‘Over het algemeen vinden kiezers wonen en veiligheid een stuk belangrijker.’
Al is niet uit te sluiten dat die thema’s voor veel mensen ook aan asiel raken.
Politicoloog Simon Otjes van de Universiteit Leiden denkt dat de Spreidingswet een belangrijke voedingsbodem is geweest voor de proteststem. Om aan die wet te voldoen moeten gemeenten een minimumaantal asielzoekers huisvesten. ‘Dat heeft de lokale politiek onder spanning gezet, omdat colleges niet langer zelfstandig beleid kunnen maken. Het leidt tot verzet, waar bepaalde politici vervolgens hun voordeel mee doen.’
Lokale partijen die zich tegen asielopvang keren, hebben volgens Otjes flink geprofiteerd van de afwezigheid van landelijke partijen. Zo waren Geert Wilders en Thierry Baudet afgelopen zomer aanwezig bij een demonstratie tegen een azc in Helmond, maar deden hun partijen er vervolgens niet mee aan de gemeenteraadsverkiezingen. Daardoor werd Helder Helmond woensdag de grootste, met bijna een vijfde van de stemmen. Hun belofte ‘geen azc zolang veiligheid en leefbaarheid onder druk staan’ sloeg aan.
In de gemeente Molenlanden ontbrak een anti-azc-geluid op het stembiljet, ondanks felle demonstraties in Arkel, Nieuw-Lekkerland en Bleskensgraaf tegen een beoogde opvanglocatie. 256 mensen brachten er een blanco stem uit; voor een zetel zijn er ongeveer drie keer zoveel nodig.
‘Ik had zeker ‘nee’ gestemd’, zegt de 71-jarige mevrouw Smit, die haar voornaam niet geeft om enigszins anoniem te blijven. Dat wil zeggen: als de vraag was geweest of ze, ja of nee, een asielzoekerscentrum wil in haar dorp Haaksbergen. Maar tot haar ergernis, en die van meer Haaksbergenaren, lag die vraag woensdag helemaal niet voor tijdens een speciaal ingelast azc-referendum.
Het Twentse dorp gaat op geheel eigen wijze om met de tegenstand onder bewoners. Na onrust over de plannen voor een azc organiseerde het parallel aan de raadsverkiezingen het referendum. Niet de vraag óf vluchtelingen in de gemeente moeten worden opgevangen stond centraal, maar waar en hoe.
Smit is ‘uit angst’ tegen een azc, zegt ze. ‘Als je hoort wat daar allemaal gebeurt met die jongeren. Vrouwen zijn onveilig op straat.’ Dan valt haar partner, die helemaal geen voor- of achternaam wil geven, haar bij: ‘Die jongens doen alles wat God verboden heeft.’ En: ‘Er moet een stop komen, want we zitten vol.’ Op de vraag waar vluchtelingen dan heen moeten, zegt hij alleen: ‘Van mij hadden ze hier niet hoeven komen.’
Voorbeelden hebben de twee niet bij hun oordelen over asielzoekers. Volgens de Adviesraad Migratie zijn hun zorgen bovendien ongegrond. In een feitenrelaas over asielzoekers en overlast staat dat ‘uit geen enkele analyse blijkt dat de aanwezigheid van een COA-locatie (asielzoekerscentrum, red.) een significant effect heeft op de buurtveiligheid’.
Bij gebrek aan uitgesproken anti-azc-partijen in Haaksbergen – ook hier geen PVV en FvD op de kieslijst – en wellicht vanwege de met het referendum geboden inspraak, kende het Twentse dorp geen afgetekende uitkomst voor of tegen het azc. De vier landelijke partijen leverden in en twee lokale wonnen terrein. De huidige coalitie (Nieuw Haaksbergen en CDA) kan op papier door, maar mag zich komende week eerst buigen over de uitkomsten van het referendum.
‘Groot AZC Nee’, staat 50 kilometer verderop op de VVD-verkiezingsposter. Het politieke anti-azc-sentiment is onder de gevestigde partijen in het Gelderse Brummen niet te missen. Buiten het stemlokaal in basisschool De Ontdekking, niet ver van de plek waar een asielzoekerscentrum voor 350 vluchtelingen moet komen, vertelt Sabine Hulshorst (52) dat ze precies vanwege dit VVD-standpunt heeft gestemd op die partij.
‘Ik begrijp best dat we vluchtelingen moeten opvangen’, zegt ze, met haar dochter naast zich. ‘Maar waarom zo veel en alles gecentreerd op één plek?
Vier jaar geleden werd Lokaal Belang nog mede dankzij Hulshorsts stem de grootste in Brummen. In het college zette de partij het plan voor het azc voor 350 mensen door. Een raadsmeerderheid voor een kleinere locatie met 119 opvangplekken, conform de Spreidingswet, schoof Lokaal Belang-wethouder Steven van de Graaf uiteindelijk terzijde – mede tegen de wens van zijn eigen partij, die na intimidatie was gedraaid op dit dossier.
Vorige week tekende wethouder Van de Graaf de bestuursovereenkomst met het COA voor het grote azc. Een week later is zijn Lokaal Belang ruim 40 procent van de stemmen kwijt en is de partij niet langer de eerste fractie in de gemeente, maar de vierde.
En de VVD – ‘Groot AZC Nee’? Die kreeg er 3 zetels bij en werd de grote winnaar. Net als in Dronten, waar de partij belooft dat het COA geen gebruik meer mag maken van de noodopvanglocatie in Biddinghuizen. Ze pakte er 5 extra zetels, en de winst.
Duidelijk is dat het anti-azc-geluid woensdag aansloeg. Toch grepen de vertolkers ervan zeker niet overal de macht. Venloos Burger Initiatief – een partij die voortkwam uit een azc-protestbeweging – behaalde 4 zetels. Ook nieuwkomer Hart voor Wijchen won er 4 door te beloven dat er geen azc komt, terwijl de contracten daarvoor al getekend zijn.
In Uden (gemeente Maashorst) liepen de gemoederen rond een beoogde opvanglocatie op een sportpark vorig voorjaar hoog op. Toch ging de raad een paar maanden voor de verkiezingen akkoord met de plannen. De coalitiepartijen leverden woensdag 3 zetels in. Forum voor Democratie kreeg er 2 bij; de beoogde ‘voet tussen de deur’, waaraan boegbeeld Lidewij de Vos tijdens de uitslagenavond refereerde.
Politicoloog Otjes vreest dat FvD die nieuwe positie zal gebruiken om haar radicale standpunten zoals remigratie te normaliseren. ‘Dat hebben we in Duitsland al kunnen zien bij het extreemrechtse AfD.’
Het is de vraag of anti-azc-fracties hun belofte aan de kiezer wel kunnen nakomen. Gemeenten moeten zich immers nog steeds houden aan de Spreidingswet. Regeringspartijen D66, VVD en CDA lieten donderdag weten niet voor onderhandelingen open te staan. Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) komt dit voorjaar hoogstwaarschijnlijk ‘duizenden plekken’ tekort.
In Hardenberg en Epe blijven locaties langer open dan afgesproken, bleek afgelopen week. Dat komt het COA mogelijk op dwangsommen te staan, vergelijkbaar met de bedragen die het nu betaalt voor de overvolle locatie in Ter Apel.
In Ridderkerk maakte 18Plus-lijsttrekker Henk van Os direct na zijn overwinning duidelijk niet in een college te gaan dat instemt met een nieuw azc. Ook op veel andere plaatsen klinkt dit geluid.
Van Os herhaalt de boodschap een dag later telefonisch. ‘We deden de laatste jaren meer dan nodig, en dat was altijd op vrijwillige basis. Daar willen we nu een uitzonderingspositie voor terug. Laat andere gemeenten hun verantwoordelijkheid nu maar eens nemen.’
Als de overige partijen in Ridderkerk daar anders over denken, gaat hij desnoods de oppositie in. 18Plus haalde 12 van de 29 zetels, de SGP (5) volgde op grote afstand. De acht andere fracties kregen slechts 1 of 2 zetels. Van Os, gekscherend: ‘Dan hebben ze dus negen van de tien partijen nodig om een coalitie te vormen.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant