Energie In meerdere gemeenten is kernenergie een verkiezingsthema. Opmeer wil de eerste ‘mini’-kerncentrale van Nederland hebben. „Jesse Klaver riep op tot meer klimaatambitie. Nou, zo kun je versneld CO2-neutraal worden.”
Mogelijke locatie voor de bouw van een modulaire kernreactor in Opmeer.
Op het grasland langs de N241 bij Opmeer moet het gebeuren. Daar moet een kerncentrale verrijzen ter grootte van een tennisveld. Aan de horizon windmolens van de gemeente Hollands Kroon; dichterbij vakantiewoningen en een locatie voor noodopvang van asielzoekers. Als het plan lukt, is Opmeer in één klap pionier met innovatieve kernenergie. En ligt in de toekomst een bedrijventerrein vlak naast een kerncentrale.
Heeft elke gemeente over tien jaar een kerncentrale? Voorstanders van een nieuw type kernenergie zeggen dat het sneller en goedkoper is op te tuigen dan een ‘conventionele’ kerncentrale. In zeker een tiental gemeenten is dit type centrale een verkiezingsthema. Het enthousiasme voor windmolens en zonneweides, merken ze, is nogal bekoeld. En als zo’n centrale maar weinig ruimte inneemt, biedt die dan geen uitkomst?
Ook wereldwijd hangt een buzz om de ‘kleine modulaire kernreactor’ (SMR, small modular reactor). Alleen: tot dusver werd nergens in de westerse wereld eentje gebouwd. In China en Rusland wel. Het eerste bedrijf dat een SMR weet te ontwikkelen voor de westerse markt kan rekenen op gigantische belangstelling. Landen als het Verenigd Koninkrijk, Canada en Frankrijk investeren dan ook fors in SMR’s, hopend op een primeur.
Achtergronden en reportages uit het hele land:
Opmeer – EnergieLiever een kernreactor dan een zonneweide. Staat over tien jaar in iedere gemeente een kleine kerncentrale?Amsterdam – Vertekening‘Republiek Amsterdam’ blijft zonder twijfel links – ook omdat meer dan de helft van de kiezers niet komt opdagen
Almelo – OuderenRust bij 50Plus en demografisch het tij mee: Jan van Gorkum (84) mikt op zetels in Almelo
Rotterdam – ToekomstRotterdam heeft nu een onwaarschijnlijke coalitie. Aan drie lijsttrekkers de vraag: hoe staat de stad ervoor?
Lisse – Jonge vrijwilligersJongeren bemannen stembureau in Lisse: ‘We willen allemaal op examenreis dit jaar dus het geld is wel lekker voor erbij’
115 gemeenten – EnquêteHoe is dat, raadslid zijn? NRC vroeg het 137 raadsleden uit alle hoeken van het land. ‘Je moet tegen wat frustratie kunnen’Hof van Twente – SierteeltHier werd de lelieboer weggejaagd, maar dat kan na de verkiezingen weer helemaal anders zijn. ‘Lelies mooi? Niet als u dit weet’
Eindhoven – ExpatsWaarom zou je als expat gaan stemmen voor de gemeenteraad van Eindhoven?
Utrecht – lokale partijenSinds Leefbaar Utrecht verdween, domineren landelijke partijen de raad. Dat biedt afsplitsers een kans. ‘Wij zijn het rebellenclubje’
Maastricht – versplinteringIn Maastricht kent de politiek een wildgroei aan fracties met ‘veel identiek ruikende plasjes’
Weert – cursusHoe bereiden nieuwe raadsleden zich voor? ‘Probeer je stem te laten horen, maar blaas niet gelijk té hoog van de toren’
Voor een SMR worden, anders dan bij een op maat gemaakte kerncentrale, de onderdelen fabrieksmatig gebouwd. Die kunnen als Legoblokjes worden aaneengeschakeld, is het idee. Dat heeft voordelen: een SMR kan groot of klein worden (die in Opmeer zou 25 MW genereren, ter vergelijking: Borssele levert 485 MW, genoeg om een half miljoen huishoudens jaarlijks van stroom te voorzien). En dus kan de SMR worden neergezet in een industriegebied, bedrijventerrein of zelfs een stad. Bovendien maakt het hergebruiken van dezelfde techniek deze soort reactor goedkoper, zeggen voorstanders.
Critici wijzen op veiligheids- en kernafvalrisico’s, net als bij reguliere kerncentrales. Ook een ‘kleinere’ centrale produceert radioactief afval, dat levenslang moet worden opgeborgen. Omdat er SMR’s met verschillende technieken bestaan, vraagt dat „aanpassingen” in de manier waarop radioactief afval in Nederland wordt getransporteerd en opgeslagen, schreef het ministerie van Klimaat en Groene Groei eerder. Tegenstanders betwijfelen ook of de kosten voor SMR’s wel zoveel lager liggen dan die van reguliere kerncentrales.
Enkele gemeenten doen onderzoek naar de SMR. Onder meer Den Helder en Hilversum doen haalbaarheidsstudies; in andere komt dit type kernenergie terug in de verkiezingsprogramma’s. Partijen zien in SMR’s een uitweg: bewoners verzetten zich met regelmaat tegen windmolens of zonneparken, terwijl gemeenten verplicht duurzame energie moeten produceren – mede om nationale klimaatdoelen te halen. Juist in gemeenten waar omwonenden protesteren, zoals Den Helder, Stichtse Vecht of De Ronde Venen, wordt de mogelijkheid van de SMR door de politiek bediscussieerd.
Zo ging het ook in de West-Friese gemeente Opmeer. Herman ter Veen (GroenLinks-PvdA) is zes jaar wethouder en zag de kritiek op zonneweides toenemen. „Ik hoorde van mijn voorganger dat er veel draagvlak was voor zonne-energie”, vertelt Ter Veen in zijn werkkamer. „Maar wanneer het concreet wordt, zeggen inwoners: ‘Dat willen we helemaal niet.’ Er ontstond héél veel weerstand.” De openheid van het West-Friese landschap, vond een actiegroep, stond op het spel.
Tot een alternatief in beeld kwam, vertelt Ter Veen. De voltallige gemeenteraad stemde in 2023 voor het onderzoeken van de mogelijkheden voor een SMR. Projecten voor zonneweides werden gepauzeerd. Opmeer is voornemens met het maritieme techbedrijf Allseas, dat met de TU Delft een SMR ontwikkelt, een intentieverklaring te tekenen. Allseas verkent momenteel locaties in Nederland, later moet blijken waar de eerste SMR van Nederland terechtkomt.
Ter Veen hoopt erop. Een SMR neemt relatief weinig ruimte in beslag, levert – anders dan wind- en zonne-energie – de hele dag stroom en je kan bijbouwen als je meer energie nodig hebt, somt hij op. Zijn gemeente – met ongeveer 12.000 inwoners – wil in 2040 klimaatneutraal zijn en één Allseas-SMR produceert al meer duurzame energie dan Opmeer behoeft.
Nadat in Opmeer de eerste verkennende onderzoeken werden afgerond, werden de eerste informatieavonden georganiseerd. Niet iedereen bleek even enthousiast. „We krijgen een hoop vragen, over afval, de financiering en veiligheidsrisico’s”, vertelt Ter Veen. „Aan de andere kant is het behoorlijk rustig. Er is geen opstand of zo.”
Opmeer.
Mogelijk locatie voor een modulaire kernreactor in Opmeer.
Opmeer gaat de ontwikkeling van de SMR-techniek „niet financieren”, laat de wethouder weten. „Dat ligt bij Allseas.” Wel overweegt de gemeente een energiebedrijf op te zetten, zodat Opmeer als aandeelhouder kan meeprofiteren van het verkopen van stroom die de SMR genereert.
De gemeente hoopt dat de SMR tussen 2035 en 2040 kan worden gebouwd, Allseas streeft naar 2030. Bij NRG Pallas, het bedrijf dat de kernreactor in Petten runt en veel onderzoek naar SMR’s doet, klinkt aarzeling of 2030 lukt. „Dit soort complexe projecten hebben tijd nodig”, zegt onderzoeker Marieke van Gemert. „Je kan niet direct gaan bouwen.” Bedrijven moet eerst hun ontwerp ontwikkelen en een vergunning krijgen van de nucleair toezichthouder ANVS. En veel is afhankelijk van politieke wil, volgens NRG Pallas. 2035, vermoedt Van Gemert, is de „snelste optie.”
„Als een bedrijf in de loop van de jaren dertig een SMR in Nederland bouwt, zou ik dat erg knap vinden”, zegt kernenergie-expert Ruut Schalij van onderzoeksbureau e-Risk. „Er zijn wereldwijd meer dan honderd start-ups die een kerncentrale willen ontwikkelen. Die moeten vaak nog vanaf de tekentafel ontworpen worden.”
Tegelijkertijd hangt veel af van de opstelling van het nieuwe kabinet. De coalitie van VVD, CDA en D66 wil de uitrol van SMR’s versnellen. In het akkoord schemerde zelfs een voorkeur voor SMR’s boven de reguliere kerncentrales door.
Staan over vijftien jaar dan in gemeenten overal dit soort kerncentrales? „De meest logische plek voor een SMR is waar veel vraag is naar energie, zoals bij industrieterreinen”, zegt Van Gemert. Bijvoorbeeld het Limburgse Chemelot. Daar, ver van windparken op zee, is energie alleen te transporteren met dure stroomkabels. De warmte die een SMR produceert, kan gebruikt worden om de industrie te verduurzamen.
Een andere slimme plek is de locatie van een gesloten gascentrale, zegt Schalij. Soms kan de warmte van de SMR via bestaande leidingen worden gebruikt om bijvoorbeeld warmtenetten van energie te voorzien.
Volgens NRG Pallas heeft een aantal gemeenten interesse in een SMR. Den Helder bijvoorbeeld, dat de haven wil verduurzamen. „We hebben daar een haalbaarheidsstudie gedaan”, vertelt directeur nucleaire energie Joost van den Broek. „Daaruit bleek het voor een enkele gemeente heel moeilijk de businesscase rond te krijgen.” Samenwerking binnen een regio, bijvoorbeeld door een provincie, ligt meer voor de hand, stelt NRG Pallas.
Het gaat immers om relatief grote investeringen. De belofte dat de SMR goedkoper wordt naarmate die vaker is gebouwd, gaat vooral op als één ontwikkelaar dezelfde tientallen keren bouwt, zegt Schalij. „Idealiter zou je tien SMR’s vergunnen, allemaal van hetzelfde merk”, zegt Van den Broek. „Het wordt alleen maar ‘modulair’ [en goedkoper] als je veel bouwt van dezelfde soort.”
Wil je als Nederland pionieren met een first of a kind-SMR, dan moet de overheid financieel bijspringen, zegt Schalij. „De ontwikkeling kost 1 à 2 miljard euro”, schat hij. „Als de overheid niet helpt, denk ik dat zo’n project op een gegeven moment gewoon stopt.” Ook Van den Broek acht overheidssteun nodig, maar volgens hem hoeft het Rijk niet enorm de portemonnee te trekken. Banken en pensioenfondsen willen wel investeren, zegt hij, als de overheid garanties en zekerheid geeft. „Ze willen weten of een project niet opeens weer stil gezet kan worden.”
In Opmeer zou de SMR een vermogen krijgen van 25MW, Allseas wil dezelfde techniek later gebruiken om schepen te verduurzamen. Ter vergelijking: Borssele levert 485MW.
Opmeer wil de eerste SMR van Nederland bouwen. De vorige regering wilde geen extra geld uittrekken om nieuwe SMR’s te financieren, maar wachtte liever kansrijke projecten in het buitenland af. Critici vrezen dat Nederland daarmee achteraan de rij aansluit.
Inmiddels waait in Den Haag een nieuwe wind. Een Kamermeerderheid riep het kabinet deze week op haast te maken met pilotprojecten voor Nederlandse first of a kind-SMR-technologieën en lokale overheden te helpen met hun SMR-plannen. Alleen GroenLinks-PvdA, PvdD en SP stemden tegen. Het hangt nog in de lucht of het kabinet ook extra geld voor SMR’s vrijmaakt.
Wethouder Ter Veen in Opmeer gaat binnen diens eigen GroenLinks-PvdA graag de discussie aan. „Jesse Klaver riep het kabinet op tot meer ambitie op klimaat. Nou, ik denk dat je met die SMR-ontwikkelingen juist versneld CO2-neutraal gaat worden en je klimaatdoelstellingen kan halen.” En mocht de SMR niet lukken in Opmeer, dan sluit hij twee flinke windmolens niet uit.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen