Dierlijke vetten als talg en reuzel staan bekend om het gemak waarmee ze geuren en smaakstoffen absorberen. Een proef met ossewit en hyacint.
Koude enfleurage: een met vet ingesmeerde glasplaat met bloemblaadjes erop en eronder.
Onder in de kast waarin zij ook haar koffiekopjes bewaart heeft mevrouw C.B. te A. een plank ingeruimd voor zeepsponsjes-met-staalwol van Albert Heijn. Ze zijn er altijd en het zijn er niet weinig. Soms vind je de zeepsponsjes zelfs op een plank die daar helemaal niet voor bedoeld is.
Waar ze de sponsjes-met-staalwol voor gebruikt heeft mevrouw B. nooit bekendgemaakt. Waarschijnlijk poetst ze er het een en ander mee schoon als wij van AW op bezoek zijn geweest. Zelf verklaarde ze steeds dat ze na ons vertrek ‘voor de frissigheid’ hoogstens een strookje papier d’Arménie verbrandde. Wel gooide ze altijd alle kranten weg.
Dit weten we pas sinds kort. Wat we al veel langer weten is dat de koffie bij mevrouw B. naar zeep ruikt. Al dertig jaar lang en de laatste jaren steeds sterker. Raadselachtig. Aan Douwe Egberts zelf kon het immers niet liggen en aan de kopjes ook niet want die werden, op speciaal verzoek, nooit met zeep gewassen. Er geurt al te veel naar Dreft en Ariel.
Het heeft raar lang geduurd voordat duidelijk werd dat de koffie van mevrouw B. rook naar de ‘fris geurende zeep’ die in de staalwollen sponsjes is verwerkt. Pas vorige week was het zover, toen viel, zeg maar, het kwartje, maar toen werd ook meteen duidelijk wat het mechanisme achter de geuroverdracht was. Juist doordat de kopjes nooit gewassen werden was de bovenrand ervan steeds vettiger geworden en in het vet had zich de zeepsponsgeur vastgezet.
Het vet van de vette koffierand bestaat uit talg die door de fijne talgkliertjes op en rond de lippen wordt uitgescheiden. Sinds kwam vast te staan dat lipafdrukken – hidden lip prints – in forensisch opzicht net zo bruikbaar zijn als vingerafdrukken is veel over de kliertjes bekend geworden. Bekijk het zelf onder het trefwoord cheiloscopy.
Vetten, vooral dierlijke vetten als talg en reuzel, staan bekend om het gemak waarmee ze geuren en smaakstoffen absorberen. Denk aan de boter die naar de knoflook ging ruiken die verderop in de ijskast lag. Denk aan bonbons die te dicht bij waspoeder hebben gelegen. Er zijn zoveel voorbeelden.
Het fenomeen is meestal ongewenst maar er is ook een goed gebruik van te maken. Klassiek is de Franse parfumbereiding uit vet dat vooraf bloemengeuren heeft kunnen absorberen: koude enfleurage. Oranjebloesem, rozenblaadjes of bloemen van jasmijn of hyacint werden uitgestrooid over glasplaten die met dierlijk vet waren bestreken. Om de zoveel tijd werden de bloemen ververst tot het vet geurverzadigd was. Dan kon het als zodanig als ‘pommade’ worden verkocht, maar ook worden onderworpen aan een ‘lavage’ met alcohol die de geur weer makkelijk uit het vet trok. Dan had je ‘eau de toilette’. Concentreerde je dat dan kreeg je parfum.
De methode wordt in detail beschreven in het indringende sprookje Das Parfum van Patrick Süskind (1985). Enfleurage à froid wordt er toegepast om de lichaamsgeur van ongerepte meisjes te verzamelen. Dat duurt helemaal niet zo lang, maar er zijn heel veel meisjes nodig voor één flesje meisjesparfum en lang houdbaar is de geur ook al niet. Süskind beschrijft het probleem.
Ongetwijfeld lieten Nederlandse kunstenaars zich door Süskind inspireren toen zij in 2017 de lichaamsgeur van een honderdtal inwoners van de Gentse wijk Rabot verzamelden. De geur werd gewonnen uit steriele T-shirts die 24 uur waren gedragen. Niet alleen door jonge meisjes trouwens, maar ook door kantoorbedienden, wegwerkers, pakketbezorgers en wie er nog meer in de wijk woonde. Het meng-aroma is opgeslagen in een glazen fles die pas over duizend jaar mag worden geopend.
Kan de amateuronderzoeker ook zelf geuren in vet opslaan? Dat was het proberen waard maar makkelijk ging het niet. De hedendaagse cholesterolangst heeft de dierlijke vetten een slechte naam bezorgd. Gelukkig had de Jumbo in Amsterdam-Noord nog een mooie partij ossewit op de plank liggen. Het prachtig witte rundvet is van zichzelf nagenoeg reukloos en geeft hoogstens een zwakke melkgeur af. Je moet het tot 25 graden verwarmen om het goed smeerbaar te krijgen – boven de 35 graden smelt het.
Er is een glazen plaat mee ingesmeerd en die is bedekt met bloempjes van de hyacint, de sterkst geurende bloemen van het seizoen. Volgens de internet-instructies van een milieubewuste expert, die zelf liever kokosvet inzet voor de enfleurage, is de bloembedekte glasplaat opgesloten in een glazen kom die op zijn beurt met een andere glazen plaat is afgesloten. Na twee dagen zijn de bloemen ververst. Het experiment duurde vier dagen, wat veel korter is dan voorgeschreven.
Toch was het resultaat absoluut overtuigend: het ossewit had een sterke geur gekregen, al leek die niet helemaal op de echte hyacintgeur maar eerder op een afgeleide daarvan. De hoeveelheid ossewit was te bescheiden om die aan een lavage met alcohol te onderwerpen en daarom is besloten eens te bekijken wat er zou gebeuren als je de hyacintbloempjes rechtstreeks in de alcohol bracht. Dan zou je een tinctuur krijgen, zei internet. De tinctuur wordt vaak tegenover de enfleurage gesteld.
Het probleem is dat zuivere alcohol niet makkelijk te vinden is. De 96 procent alcohol van Etos is gedenatureerd, er is volgens Europese richtlijnen niet alleen bitrex doorgeroerd, maar ook isopropylalcohol en methylethylketon. Nu ruikt het goedje naar aceton. Er schoot niets beters te binnen dan wodka (Absolut) met een alcoholpercentage van 40 procent voor de geurextractie in te zetten. De bloempjes brachten er twee keer twee dagen in door en ook dit werd een succes: de Zweedse wodka geurt sindsdien naar hyacint. Is deze wodka ook drinkbaar, dat is een nieuwe vraag.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin