Satellietbeelden In oorlogstijd zijn satellietbeelden vaak de enige onafhankelijke beelden om te verifiëren wat er gebeurt. Nu de VS en Israël Iran aanvallen geeft een Amerikaanse aanbieder die beelden met vertraging vrij. Voor journalisten en onderzoekers heeft dat directe gevolgen.
Satellietbeeld van de Ali Al Salem-basis in Koeweit na Iraanse aanvallen begin deze maand.
Terwijl de Verenigde Staten en Israël hun aanvallen op Iran voortzetten en onderzoekers nog altijd proberen te reconstrueren wat er precies gebeurde bij de aanval op een meisjesschool in Minab, wordt een belangrijke bron van bewijs plots minder toegankelijk. Een van ’s werelds grootste commerciële satellietbedrijven, het in Californië gevestigde Planet Labs, besloot maandag beelden uit het Midden-Oosten voortaan met twee weken vertraging vrij te geven.
Dat kondigde het bedrijf maandag aan in een mail aan zijn klanten. Het gaat om alle nieuwe beelden van Iran, nabijgelegen bases van bondgenoten, de Golfstaten en aangrenzende conflictgebieden. De termijn van twee weken is een forse uitbreiding van eerdere aankondigingen: vorige week had het bedrijf al gemeld zijn satellietbeelden met 96 uur vertraging te delen.
Commerciële satellietbedrijven fotograferen vanuit de ruimte dagelijks vrijwel elk deel van de aarde en stellen die beelden direct beschikbaar aan betalende klanten, van overheden tot journalisten. Voor verslaggeving in conflicten in landen waar journalisten niet vrij kunnen werken, zijn satellietbeelden vaak de enige onafhankelijke bron van visueel bewijs. Normaal worden satellietbeelden nadat ze worden verwerkt binnen enkele uren beschikbaar gesteld. Een vertraging van twee weken betekent dat de realiteit al anders kan zijn voordat de beelden zijn gedeeld.
Volgens Emily Tripp, directeur van Airwars, een ngo die onderzoek doet naar burgerslachtoffers van luchtaanvallen, wordt Planet in het bijzonder veel gebruikt door journalisten. Volgens Tripp hebben alle grote redacties en goed gefinancierde openbrononderzoekers geïnvesteerd in de data van het bedrijf. Wat betekent dit in de praktijk? Vier vragen over de vertraging van satellietbeelden.
Planet zegt te willen voorkomen dat „vijandige actoren” zijn data gebruiken. Concreet: dat het Iraanse leger kan achterhalen waar het succesvol was en waar het misging, en dat beelden tactisch worden ingezet om „personeel en burgers van bondgenoten en NAVO-partners aan te vallen”. In een mail aan persbureau Bloomberg liet Planet weten het besluit op eigen initiatief te hebben genomen, niet op verzoek van een regering. Het bedrijf heeft contracten met de NAVO en het Amerikaanse leger afgesloten.
Universitair docent internationaal recht Jessica Dorsey wijst erop dat het ruimterecht het bedrijf bovendien weinig keuze laat als de Verenigde Staten vinden dat de nationale veiligheid in het geding komt: „Volgens de Outer Space Treaty zijn nationale regeringen verantwoordelijk voor hun bedrijven in de ruimte.”
Dit is niet de eerste keer dat satellietbeelden als politiek instrument worden ingezet. In Gaza legde Planet in 2023 al een vertraging van dertig dagen op aan satellietbeelden. Vorig jaar blokkeerde de Amerikaanse overheid via commercieel satellietbedrijf Vantor, voorheen Maxar, de toegang tot satellietbeelden voor Oekraïne, als onderdeel van de bredere opschorting van militaire steun aan het land.
De gevolgen waren direct merkbaar. Oekraïense dronepiloten maakten namelijk gebruik van deze beelden om te navigeren in gebieden waar gps door Rusland werd verstoord. Die toegang werd later weer hersteld. „We weten uit ervaring dat commerciële bedrijven onderhevig kunnen zijn aan politieke druk, vooral in de VS”, zegt Tripp.
Specifiek in landen met gesloten regimes als Iran zijn satellietbeelden een waardevolle bron voor onderzoekers: door de internetblokkade en censuur komen weinig beelden van het conflict naar buiten. Satellieten trekken zich niks aan van Iraanse blokkades, legt Dorsey uit. Volgens haar zorgt het vertragen van de informatievoorziening ook voor het uitstellen van verantwoording. „Het vertraagt ook de mogelijkheden van het parlement en het publiek om vragen te stellen en mechanismen voor verantwoording in werking te zetten.”
Hogeresolutiebeelden van Planet, die ook NRC voor zijn onderzoek opvroeg, lieten bij de aanval op de meisjesschool in Iran zien dat niet alleen de school is getroffen, maar dat ook zes gebouwen op de naastgelegen marinebasis zijn geraakt. Vier gebouwen werden volledig verwoest en twee precies in het midden van hun dak getroffen. Dat is consistent met precisieaanvallen, schreef The New York Times. Een militaire expert noemde de aanvallen tegenover die krant „picture perfect”. Dat is van belang omdat theorieën over een verdwaalde Iraanse raket daarmee minder aannemelijk worden.
Chris Osieck, onafhankelijk openbrononderzoeker, ziet ook het belang van satellietbeeld. Voor zijn werk maakt hij veel gebruik van deze beelden voor het traceren van luchtaanvallen, maar ook om naar de impact ervan te kijken. „Je kunt bijvoorbeeld met satellietbeelden na afloop van een luchtaanval zien wat er precies heeft plaatsgevonden. Is het bijvoorbeeld één aanval geweest of meerdere? Dat kun je vaak afleiden uit de kraters en de vernietiging die op die beelden zichtbaar zijn. Voor mij betekent het in ieder geval dat ik de komende weken uit meerdere bronnen het uiterste zal moeten halen om toch tot dezelfde mate van verificatie te komen.”
Om analyses met een groot publiek te delen, of echt in detail naar de impact te kijken, zijn hogeresolutiebeelden volgens de onderzoeker vaak beter. „De luchtaanvallen van de VS en Israël stuiten op steeds meer kritiek. Het is dus niet ondenkbaar dat een vertraging in satellietbeelden het lastiger maakt om snel en onafhankelijk te verifiëren wat de menselijke gevolgen van die aanvallen zijn. Dat zou problematisch zijn, omdat transparantie juist belangrijk is in dit soort conflicten.”
Maar OSINT-onderzoeker Osieck kan zich evengoed een andere reden voorstellen. „Het kan zijn dat militaire planners simpelweg willen voorkomen dat hun operaties te snel en te nauwkeurig in kaart worden gebracht. Als er bijvoorbeeld plannen zijn voor verdere operaties op de grond of in de lucht, kan het beperken van opensatellietinformatie helpen om minder inzicht te geven in hun activiteiten.” Osieck grapt erachteraan: „En misschien wil Washington wel dat we meer naar Chinese satellietbeelden gaan kijken.”
Dat valt te betwijfelen. Iran ontvangt satellietbeelden van onder meer Rusland, schreef The New York Times op basis van Amerikaanse regeringsfunctionarissen. Ook Chinese satellietbedrijven publiceren beelden van Amerikaanse militaire activiteit in de regio. Het is dus nog maar de vraag of de beperkingen van Planet de Iraanse inlichtingendiensten nu daadwerkelijk in het duister laten tasten.
Planet Labs heeft de vragen van NRC over de effectiviteit van en de redenen voor de maatregel niet beantwoord.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren