Het amper aangetreden kabinet-Jetten moet hopen dat de brandstofprijzen snel weer dalen. Het verleden leert dat onrust over de energiekosten ook een bedreiging vormt voor de politieke stabiliteit.
‘Drie miljard euro extra voor Oekraïne, maar niks doen aan de krankzinnige hoge accijnzen op brandstof en belasting op energie voor Nederlanders’, twitterde Geert Wilders maandag. ‘Kies eerst voor ons eigen volk.’
Doet zo’n bericht er nog toe? De stemming is dat de PVV-leider passé is sinds de afsplitsing van zeven PVV’ers en de gênante details die daarna naar buiten kwamen over het ongelukkige bestaan binnen Wilders’ eenmanspartij. Zijn lusteloze verkiezingscampagne suggereerde ook al dat de PVV-leider aan een terugtocht is begonnen.
Politiek redacteur Frank Hendrickx bericht wekelijks over de mechanismen achter de politieke gebeurtenissen.
Toch gaf een D66-prominent voor het begin van deze regeerperiode een kort antwoord op de vraag wat hij als grootste dreiging zag voor dit kabinet: Geert Wilders en radicaal-rechts. En dus niet GroenLinks-PvdA, de partij die onontbeerlijk lijkt om kabinetsplannen in de Tweede en Eerste Kamer aan een meerderheid te helpen. De uitleg: Wilders slaagt er al vijftien jaar telkens weer in om het politieke debat naar zijn hand te zetten, en ‘links’ slaagt daar al bijna vijftien jaar niet in.
De bron vreesde vooral dat op termijn het draagvlak voor de steun aan Oekraïne kan wegvallen, wat ook grote consequenties kan hebben voor de Europese en Nederlandse veiligheid. Het recente X-bericht van Wilders speelt in op die latent aanwezige vrees door de hulp aan Kyiv te verbinden aan de stijgende energieprijzen.
De PVV-leider lijkt vooralsnog op het verkeerde paard te wedden, want na vier jaar oorlog is er nog steeds vrij brede steun onder de bevolking voor Oekraïne, en ook in de Tweede Kamer is er met steun van onder andere oppositiepartij GroenLinks-PvdA nog steeds een ruime meerderheid.
Tegelijkertijd wees een ex-bewindspersoon er eerder al op dat het maatschappelijke draagvlak niet als een gegeven kan worden beschouwd. Er moet voortdurend worden gehamerd op het belang van de Oekraïense strijd, omdat veel Nederlanders zich niet direct bedreigd voelen door de gebeurtenissen op het slagveld daar.
De nu door de oorlog in het Midden-Oosten snel gestegen brandstof- en energieprijzen kunnen een nieuwe stresstest worden. Niet voor niets wil het kabinet al voor het weekend komen met een brief met mogelijke maatregelen voor het geval de explosieve stijgingen standhouden. Uit een recente peiling van EenVandaag blijkt dat drie op de tien Nederlanders vrezen de extra kosten niet te kunnen dragen.
In het verleden is al gebleken dat stijgende energieprijzen ook grote politieke implicaties kunnen hebben, al werd dat aanvankelijk nogal eens onderschat door gevestigde partijen die vooral een welvarende en stedelijke achterban hebben die minder afhankelijk zijn van de auto. De Franse president Emmanuel Macron kan daarover meepraten. Een relatief kleine verhoging van de brandstofaccijnzen ontketende in Frankrijk in 2018 de opstand van gele hesjes die het land maandenlang in vuur en vlam zetten.
In het ook al door premier Rob Jetten aangehaalde invloedrijke boek Abundance van de Amerikaanse journalisten Ezra Klein en Derek Thompson wordt verwezen naar onderzoeken die aantonen dat mensen die gebukt gaan onder hoge energieprijzen vaak richting radicaal-rechts overlopen. Dat komt ook doordat linkse partijen voorstander zijn van klimaatbeleid, wat wordt geassocieerd met hogere energieprijzen.
Bij de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 bleek ook al hoe snel de onrust kan toenemen door snel stijgende energieprijzen. De BBC bracht in kaart dat er in enkele maanden tijd in negentig landen protesten uitbraken, een enorme toename.
Nederland wist destijds de onvrede snel te temperen, onder meer door de accijnzen te verlagen en een prijsplafond in te voeren. Alleen al voor die laatste maatregel trok het kabinet destijds 23 miljard euro uit, al vielen de kosten uiteindelijk veel lager uit doordat de prijzen eerder dan gedacht stabiliseerden.
Het kabinet-Jetten moet nu hopen dat de huidige stijging slechts een tijdelijke piek is. Er is nu minder financiële ruimte om in te grijpen dan in 2022, mede doordat er ook al miljarden extra nodig zijn voor investeringen in defensie.
Het kabinet denkt nu eerder aan meer gerichte maatregelen om vooral de meest kwetsbare groepen te compenseren. Dat moet ook voorkomen dat radicaal-rechts op termijn de wind in de rug krijgt om heilige huisjes omver te werpen. De steun voor Oekraïne was bij partijen als PVV, JA21 en BBB altijd al op z’n best ambivalent. Het groeiende FvD is altijd tegen geweest. Daar wijzen ze er liever op dat een herstelde relatie met Rusland ook weer tot goedkopere energie kan leiden. Wilders gaat meer omfloerst te werk, maar is ook bereid om de steun aan Oekraïne af te bouwen.
De radicaal-rechtse vleugel in de Tweede Kamer vormt inmiddels ook een front om het Groninger gasveld open te houden. Na JA21 en FvD is nu ook de PVV daar een pleitbezorger van. Het kabinet wil er niets van weten, maar uit peilingen blijkt dat een meerderheid van de Nederlanders daar nu ook voor is. Voor 2022 was er nog brede maatschappelijke steun om tot sluiting over te gaan.
Het laat zien dat oude zekerheden kunnen verdwijnen zodra de angst voor hoge energiekosten toeslaat.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant