Verkiezingen Na jaren van intern geruzie zit 50Plus in de lift: de partij heeft twee Kamerzetels en bovendien: de meeste kiesgerechtigden zíjn inmiddels vijftigplus. Jan van Gorkum, uit 1941, greep z’n kans en werd lijsttrekker in Almelo. „Ik dacht: ik voel me fit dus waarom niet?” En als oud-directeur in het vormingswerk wil hij niet louter voor belangen van ouderen opkomen.
Jan van Gorkum (84), lijsttrekker van de Almelose afdeling van 50Plus, op campagne in woon- en zorgcentrum Friso in Almelo.
Verkiezingsdag wordt hoe dan ook feestelijk voor de lijsttrekker van 50Plus in Almelo. Jan van Gorkum (84) en zijn vrouw zijn die dag zestig jaar getrouwd. Een groot feest volgt later maar het diamanten echtpaar maakt het die dag „zeker gezellig” en begin deze maand namen hun drie kinderen en zeven kleinkinderen hen ter voorpret mee naar Zwitserland voor een week samen. Een score van „twee of drie raadszetels” zal, zegt Van Gorkum, de feestvreugde vergroten.50Plus doet in Almelo voor het eerst mee aan de raadsverkiezingen, net als in onder meer Westland, Goeree-Overflakkee, Haarlemmermeer en Papendrecht. Opgeteld dingt de partij in 33 gemeentes mee naar een plek in de raad. Bij de Tweede Kamerverkiezingen afgelopen oktober haalde 50Plus onder leiding van oud-voorzitter van de Politiebond Jan Struijs twee zetels. Dat betekende een comeback in de Kamer, in 2023 was de partij afgedropen met nul zetels na jaren van intern geruzie.
Achtergronden en reportages uit het hele land:
115 gemeenten – EnquêteHoe is dat, raadslid zijn? NRC vroeg het 137 raadsleden uit alle hoeken van het land. ‘Je moet tegen wat frustratie kunnen’
Hof van Twente – SierteeltHier werd de lelieboer weggejaagd, maar dat kan na de verkiezingen weer helemaal anders zijn. ‘Lelies mooi? Niet als u dit weet’
Eindhoven – ExpatsWaarom zou je als expat gaan stemmen voor de gemeenteraad van Eindhoven?
Utrecht – lokale partijenSinds Leefbaar Utrecht verdween, domineren landelijke partijen de raad. Dat biedt afsplitsers een kans. ‘Wij zijn het rebellenclubje’
Maastricht – versplinteringIn Maastricht kent de politiek een wildgroei aan fracties met ‘veel identiek ruikende plasjes’
Weert – cursusHoe bereiden nieuwe raadsleden zich voor? ‘Probeer je stem te laten horen, maar blaas niet gelijk té hoog van de toren’
„De rust is terug”, concludeert landelijk partijvoorzitter Willem Dekker (75) tevreden aan de telefoon. En dat „wapenfeit”, zoals hij het noemt, galmt lokaal na: raadsleden van 50Plus die in afgelopen jaren uit frustratie overstapten naar andere partijen, zijn teruggekeerd in het oude nest, van Assen tot Zoetermeer.
Jan van Gorkum, lijsttrekker van 50Plus in Almelo, in gesprek met potentiële kiezers in woon- en zorgcentrum Friso in Almelo.
Met zijn 84 jaar is Van Gorkum van alle 50Plus-lijsttrekkers de oudste, bevestigt voorzitter Dekker, al scheelt het niet veel: de moeder van de lijsttrekker van de Amsterdamse afdeling beviel een paar weken later, destijds in 1941.
Hij belandde bij 50Plus na een lange omweg. Van huis uit stemde Van Gorkum, geboren Brabander, voor de Katholieke Volkspartij (KVP), een voorloper van het CDA. In de jaren zestig stapte hij over naar de PvdA. Begin deze eeuw zat hij enkele jaren voor die partij in de gemeenteraad van Almelo, waar hij sinds 1981 woont. Ook was hij lid van de Provinciale Staten van Overijssel. Uit boosheid over de PvdA-steun voor de grootschalige privatisering – zorg, elektriciteit, openbaar vervoer, de post – verliet hij de partij nog in de jaren nul en werd hij SP-lid, vooral om zijn waardering voor het werk van parlementariër Renske Leijten. Maar die verliet in 2023 de Kamer en Van Gorkum, tachtiger inmiddels, stoorde zich steeds meer aan de manier van praten over ouderen door landelijke politici – „alsof ouderen alleen maar een zórg zijn”.Hij benaderde het landelijk bestuur van 50Plus vorig jaar zomer: of hij misschien wat voor de partij kon betekenen, met zijn kennis over de zorg en zijn grote lokale netwerk? Van Gorkum gaf jaren leiding aan organisaties voor maatschappelijk werk, gezinshulp en ouderenzorg en runde tot twee jaar geleden een adviesbureau voor hulpbehoevende mensen die administratief vastlopen. 50Plus hapte dankbaar toe, Van Gorkum werd lijstduwer bij de Kamerverkiezingen van eind oktober en daarna werd hij trekker van de Almelose lijst. „Ik dacht: ik voel me fit dus waarom niet?”
Een gedijende ouderenpartij wacht een veelbelovende toekomst in een vergrijzend land, zou je zeggen. Bedroeg het aandeel 65-plussers in Nederland in 1990 nog 13 procent, inmiddels is dat 21 procent en in 2040 een kwart. Tel je de nul- tot achttienjarigen niet mee en kijk je puur naar kiesgerechtigden, dan beslaan 65-plussers nu al 28 procent van het electoraat. En neem je de naam ‘50Plus’ letterlijk dan is de doelgroep van de partij reusachtig: een kleine meerderheid van de kiesgerechtigden ís vijftigplus. De gemiddelde leeftijd van de stemgerechtigde: 51,1 jaar.
Van alle kiezers zijn ouderen ook nog eens het meest geneigd te gaan stemmen. Tot in 1970 was stemmen in Nederland wettelijk verplicht: de 75-plussers van nu maakten het nog mee. Jan van Gorkum: „Je kreeg toen een halve dag vrij, van de baas, om te stemmen. Ik ook ja.” Maar ook de vijftigers en zestigers van nu groeiden op met het idee dat stemmen er ‘gewoon’ bij hoorde – vanaf 1970 niet langer juridisch, maar nog wel moreel.
Zonder dat plichtsbesef zou het opkomstcijfer bij lokale verkiezingen nóg lager uitvallen dan het al doet, vermoedt universitair hoofddocent politicologie Hans Vollaard verbonden aan Universiteit Utrecht. Bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen, in 2022, was de opkomst slechts 51 procent. „Al decennia blijkt uit data dat zo’n beetje de helft van de kiezers, jong én oud, niet geïnteresseerd is in de lokale politiek”, zegt Vollaard. Maar veel ouderen, merkt hij keer op keer tijdens straatinterviews met kiezers, blijven tóch naar de stembus komen. „Al weten ze niks van wat er speelt in de lokale politiek, ze zeggen: stemmen hoort erbij.” Jongeren voelen die plicht niet. En al is de belangstelling voor lokale politiek onder alle leeftijdsgroepen laag, de desinteresse onder jongeren spant de kroon. Zo bracht bij de vorige raadsverkiezingen slechts 36 procent van de 18- tot 25-jarigen z’n stem uit.Hoe ouder, des te groter de kans op een sterkere band met je gemeente. Heel simpel, zegt politicoloog aan de Radboud Universiteit Roderik Rekker, gespecialiseerd in de impact van leeftijds- en generatieverschillen op politieke opvattingen: „Woon je al veertig jaar in een stad, dan ben je waarschijnlijk nét wat meer geïnteresseerd in waar die nieuwe parkeergarage komt.”En ja, zegt Rekker: dát jongeren wegblijven en ouderen juist wél komen stemmen, heeft politieke gevolgen. „Leeftijd is met opleiding, klasse en religie een van de belangrijkste voorspellers van stemkeuze”, concludeert hij op basis van onderzoek naar stemgedrag in 21 westerse democratieën.Zo stemmen 65-plussers vaker op traditionele middenpartijen. „Deze mensen hebben de verzuiling meegemaakt en velen stemmen gewoontegetrouw op de oude partijen – CDA, PVDA.” Van Gorkum weet het nog, kind in de kerkbanken op zondagen daags voor een verkiezingsdag: „Het stemadvies galmde door de kerk vanaf de preekstoel: ‘Elke katholiek stemt KVP!’”
Een folder van de Almelose afdeling van 50Plus. Van alle kiezers zijn ouderen het meest geneigd te gaan stemmen. Ze groeiden op met het idee dat stemmen er ‘gewoon’ bij hoorde.
Die verzuilde stem van ouderen lijkt enigszins als een buffer te fungeren tegen een stem op radicaal-rechts: van alle leeftijdsgroepen neigen juist de 65-plussers het minst naar een stem op een uiterst rechtse partij, zegt Rekker. Politicoloog Vollaard voegt toe dat ouderen ook bovengemiddeld vaak stemmen op lokale partijen, mogelijk uit onvrede over landelijke partijen en door de sterkere binding met de eigen gemeente.Totaal stembepalend is leeftijd echter niet. Zie de uitslag van de laatste Kamerverkiezingen: was leeftijd in het stemhokje dé dominante factor, dan bezette 50Plus inmiddels tachtig zetels in plaats van twee. Niettemin, dát de partij in de Kamer een comeback heeft gemaakt, is een opvallende en in naoorlogs Nederland zelfs een unieke prestatie. Rekker: „Er zijn inmiddels gewoon ook heel veel ouderen.” Bovendien, zegt hij: „Ze kunnen op een specifieke set van belangen worden gemobiliseerd”. Immers, ouderen zijn bovengemiddeld afhankelijk van de staat, voor hun AOW, voor de zorg. „Ze hebben echt wat nódig van de overheid.”Die set van belangen staat juist nu onder druk. De net aangetreden minderheidsregering van D66, CDA en VVD wil de AOW-leeftijd verhogen, een hoger eigen risico in de zorg, een eigen bijdrage aan de wijkverpleging en al met al een miljardenbezuiniging op zorguitgaven. „Heel slecht nieuws voor ouderen”, zegt 50Plusvoorzitter Dekker en tegelijk, zo voegt hij toe: „De beste reclame voor onze partij die we zouden kunnen krijgen.”
Aan de andere kant: kun je niet net zo goed stellen dat de belangen van, zeg, jonge mensen onder druk staan? Zie het schreeuwende tekort aan huizen, zie de gevolgen van klimaatverandering, zie de hardnekkige problemen in de jeugdzorg. Politicoloog Vollaard toont zich bezorgd, want in combinatie met de lage opkomst bij raadsverkiezingen onder met name jongeren vraagt hij zich af: nemen de gekozen gemeenteraadsleden straks wel de belangen in ogenschouw van inwoners die níét zijn gaan stemmen? Dat is namelijk wél hun plicht, benadrukt hij. „Zie artikel 7 van de Gemeentewet: ‘de raad vertegenwoordigt de gehele bevolking van de gemeente.’” Maar ja, zegt hij, politieke partijen voeren campagne met weinig geld en een beperkt aantal vrijwilligers: het is aannemelijk dat zij zich vooral richten op burgers die al genéígd zijn te gaan stemmen: hoogopgeleide, witte, oudere stemgerechtigden. „Waarna juist die groep inderdáád vaker gaat stemmen en zo beland je in een vicieuze cirkel.”
Is juist Jan van Gorkum niet een aangewezen persoon om politiek te bedrijven bedoeld voor oud én jong? Hij bevorderde jarenlang de loopbaan van jonge mensen als regionaal directeur van het zogenoemde ‘Vormingswerk voor Werkende Jongeren’. Ook was hij adviseur van de Almelose Turkse Arbeidersbond (ATIB) en de Stichting Allochtone Ouderen Almelo (SAOA). Anders gezegd: staat zijn toetreding tot 50Plus niet in contrast met zijn decennialange, maatschappelijk breed uitwaaierende inzet?„Ouderen kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het leven van jongeren, dat wíl 50Plus ook”, zegt hij. Neem de woningnood, zegt hij: „Geen jongere kan een kamer vinden. Mijn voorstel is: laat jong en oud makkelijker samenwonen. Dat bij een oudere in een groot huis die wat aansukkelt met zijn gezondheid of zijn administratie een jongere komt inwonen tegen een lage huurprijs. Om in ruil daarvoor de oudere hier en daar wat te helpen.”
Los daarvan, zegt hij: vijftigplussers zijn zélf inmiddels een enorm brede, diverse groep. Van Gorkum splitst de achterban graag in tweeën: de vijftig- tot zeventigjarigen en de zeventigplussers. „Beide groepen hebben hun eigen belangen”, zegt hij. De ‘jongere’ ouderen moeten nog járen werken maar wél in een snel veranderende wereld. „Elke Nederlander verdient op zijn vijftigste het recht op loopbaancoaching”, zegt hij. „Wat wil je de komende twintig jaar? Kun en wil je op dezelfde voet door? Wil je je laten omscholen?” De zeventigplussers hebben iets heel anders nodig, zegt hij. „Plat gezegd worden die uit de samenleving gezet. Zo van: je bent niet meer nodig.” Mensen worden ontslagen vanwege hun leeftijd, mensen worden niet meer voor vol gezien maar als een ‘oudje’ of een ‘boomer.’ „Voor tal van lokale opgaves huren gemeenten nu dure, externe adviseurs in”, zegt Van Gorkum. „Hoe mooi zou het zijn als ze in plaats daarvan een kaartenbak zouden aanleggen van zeventigers in hun gemeente met kennis van zaken? Opgeteld is dat een schát aan ervaring.”Maar nee, ouderen mogen niet meedoen. Hij merkt het zelf ook. Een journalist vroeg hem: bent u niet te oud om lijsttrekker te zijn? „Ik vroeg hem hoe hij aan die redenering kwam. Of hij mij kénde.” Anderen zeggen: moet je dit nou nog wel willen? Is het niet tijd om te gaan „genieten”? En Almelose raadsleden van voorbij de vijftig zeggen plagerig tegen hem en zijn team: ‘Ah, daar heb je de bejaardenclub!’ Van Gorkum heeft inmiddels zijn woordje klaar. „Je kunt lid worden, je bent zelf vijftigplus”, zegt hij dan. „Ik ga je vertegenwoordigen.”
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag