Sierteelt In Hof van Twente is lelieteelt de komende anderhalf jaar verboden. Een bollenteler zorgde voor onrust in de dorpen én mensen maken zich zorgen over hun gezondheid. CDA stemde tegen de lelieteler, maar BBB en FVD – die voor het eerst meedoen aan de lokale verkiezingen – willen het besluit terugdraaien. „Één-op-één gesprekken met raadsleden hebben echt het verschil gemaakt.”
Menno Huge van actiecomite tegen lelieteelt in zijn woning vlak naast het perceel waar lelies zijn verbouwd.
Daar, achter die rij eiken, kwam de machine met gewasbeschermingsmiddelen zeker eens per week over het lelieveld. Menno Huge wijst vanuit zijn keukenraam, in het voorhuis van een oude boerderij, over de weg. Eén perceel was het, recht tegenover zijn huis, twee jaar geleden nu.
De stoffen belandden op zijn moestuin, op de was aan de lijn, bij buren op de trampoline van de kinderen. Elke keer dat de machine spoot raakten de mensen hier in het buitengebied van Markelo iets bezorgder. Met een groepje buurtgenoten besloot Menno Huge, gepensioneerd medewerker van Natuurmonumenten, in actie te komen. Met succes. Via een uitgekiende volkslobby heeft hun ‘actiecomité’ eraan bijgedragen dat het stopt: de gemeenteraad in Hof van Twente besloot in februari dat sierteelt de komende anderhalf jaar verboden is.
Achtergronden en reportages uit het hele land:
Weert – cursusHoe bereiden nieuwe raadsleden zich voor? ‘Probeer je stem te laten horen, maar blaas niet gelijk té hoog van de toren’
Maastricht – versplinteringIn Maastricht kent de politiek een wildgroei aan fracties met ‘veel identiek ruikende plasjes’
Utrecht – lokale partijenSinds Leefbaar Utrecht verdween, domineren landelijke partijen de raad. Dat biedt afsplitsers een kans. ‘Wij zijn het rebellenclubje’
Eindhoven – ExpatsWaarom zou je als expat gaan stemmen voor de gemeenteraad van Eindhoven?
Als het gaat om boerenbeleid zijn gemeenten meestal niet de eersten waarnaar wordt gekeken. Stikstofbeleid is vooral een kwestie van Rijk en provincies. De inrichting van het landelijk gebied ook. Gemeenten zijn meestal uitvoerder, bijvoorbeeld van milieucontroles. Wel bepalen ze de regels voor de leefomgeving (waar is plek voor huizen, bomen, verkeer?) én zijn ze aan zet als het gaat om de gezondheid van inwoners.
Met de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht, spelen dit soort discussies over bollenteelt in het hele land. Hof van Twente (een fusiegemeente met zo’n 35.000 inwoners die bestaat uit Diepenheim, Goor, Markelo en Ambt en Stad Delden) was niet de eerste waar sierteelt werd ingeperkt. Opsterland, De Fryske Marren, Westerveld, Weststellingwerf – ze kwamen allemaal vrij recent met (gedeeltelijke) verboden of strengere regels over sierteelt.
De meeste gemeenten die ermee te maken krijgen weten zich geen raad met de lelieteelt, bleek in december uit onderzoek van het televisieprogramma Pointer. Ze zitten klem tussen burgers die verontrust zijn over hun gezondheid en boeren die hun bedrijf in gevaar zien komen. Gemeenten willen landelijk beleid, maar aan het nieuwe kabinet hebben ze nog niet veel. In het regeerakkoord staat alleen dat gewerkt zal worden aan „nationale, bindende convenanten” om het gebruik van schadelijke gewasbeschermingsmiddelen „fors te beperken.”
Larenseweg in Markelo. Op de dronefoto de locatie met de boerderij bij de hoek en het veld (ruwe strook dode beplanting).
In Hof van Twente kwam zo’n zes jaar geleden voor het eerst een lelieteler (die niet reageert op een verzoek om contact). Althans, het bedrijf is niet ‘van hier’, zoals ze zeggen, maar huurt op verschillende plekken land om de lelies op te kweken. Eerst had Menno Huge, die hier dertig jaar woont, het niet eens in de gaten – tot hij de lelies uit het raam naast zijn ouderwetse radiootje kon zien. Mensen begonnen elkaar onderzoeken en linkjes te sturen en Huge ging zich erin verdiepen.
Het gemiddelde gebruik van gewasbeschermingsmiddelen is jaarlijks 5,6 kilogram per hectare, bij sierteelt ging het in 2024 (de meest recente cijfers) om 46,5 kilogram. In huisstof, de urine van omwonenden en in luiers van hun kinderen worden de middelen in een omtrek van 500 meter rond de velden teruggevonden, schreef het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
De locatie van het lelieveld.
De Gezondheidsraad concludeerde in 2020 dat blootstelling aan chemische gewasbeschermingsmiddelen een gezondheidsrisico kan vormen. Internationaal onderzoek wijst op verbanden met de ziekte van Parkinson en ontwikkelingsstoornissen bij kinderen. Het RIVM meldde in 2021: een verband leggen tussen gewasbeschermingsmiddelen en neurodegeneratieve aandoeningen „is plausibel”. Doorslaggevend onderzoek rond Nederlandse bollentelers is er tot dusver niet.
Siertelers zeggen: wij gebruiken middelen die gewoon zijn toegelaten op de markt, en dus streng getest. Dat is waar, maar de Gezondheidsraad en het RIVM verklaren dat de toelatingsonderzoeken mankementen vertonen. Er wordt bij de toelating niet goed gekeken naar de effecten van een mix van beschermingsmiddelen én de tests zouden „onvoldoende inzicht” geven over veranderingen in de hersenen waardoor aandoeningen zoals Parkinson kunnen ontstaan.
Verschillende rechters hebben een gedeeltelijk of tijdelijk verbod op het spuiten van pesticiden de laatste jaren toegewezen. Het ging in de meeste gevallen om lelietelers die volgens de rechters te dicht bij – minder dan 250 meter – woningen werkten en de gezondheid van omwonenden in gevaar brachten, ook al was dat met legale bestrijdingsmiddelen.
Verkiezingsborden in de gemeente Hof vanTwente. Borden van GroenLinks-PvdA zijn onbekenden geregeld verwijderd.
Het actiecomité begon dit soort informatie te delen met mensen in het dorp en, vooral, met gemeenteraadsleden. Een rechtszaak beginnen wilde het comité niet, vertelt Menno Huge, dat zou voor teveel onrust zorgen. Maar mensen informeren, dát wel. Huge: „We hebben een folder verspreid onder 9.000 huishoudens” – ‘Lelies mooi? Niet als u dit weet!’ – ,,Maar belangrijker waren de één-op-één gesprekken met raadsleden. Die hebben echt verschil gemaakt.”
De lokale partij ‘In Beweging’ maakte de kwestie aanhangig in de gemeenteraad, maar het was het CDA dat de doorslag gaf. En dat terwijl fractievoorzitter Arjan Zandvoort (nummer twee op de lijst bij de verkiezingen) eerst hartgrondig tegen een verbod was, vertelt hij aan de telefoon. Want zijn CDA, dat is toch de partij die boeren beschermt? Hij is per slot van rekening zelf melkveehouder.
Zijn beeld kantelde niet vanwege angst voor gezondheid van mensen – „daar ga ik me als raadslid niet aan branden” – maar door de onrust in de dorpen. Zandvoort: „Mijn grootste inzichten heb ik opgedaan in gesprekken met akkerbouwers. Eén van hen zei: ‘Ik teel hier al jaren uien en aardappels. Sinds de lelieteelt krijg ik ineens verwensingen naar mijn hoofd als ik rondrijd met de spuit.’ Toen dacht ik: we moeten niet hebben dat onze eigen boeren scheef worden aangekeken. We hopen dat de mensen elkaar nu weer gaan vertrouwen.”
Rijd het kleine Markelose dorpscentrum aan de andere kant uit, langs de voetbalclub, en al gauw is daar het erf van Bart-Jan Oplaat, bestuurslid (tot voor kort voorzitter) van de Nederlandse Vakbond Pluimveehouders en nu lijsttrekker voor de BoerBurgerBeweging in Hof van Twente.
Kom bij Oplaat niet aan met onderzoeken van het RIVM en de Gezondheidsraad: hij vindt het „paniekverhalen” die boeren in een kwaad daglicht stellen. Het „voorzorgsprincipe”, zegt hij, zit wel degelijk in de toelatingstoetsing van gewasbeschermingsmiddelen, en dat is in zijn ogen ruim voldoende voorzichtig. Het gaat erom, zegt hij, hoeveel bestrijdingsmiddelen je gebruikt. „Als je 20 gram zout eet, ben je dood. Maar dat verbieden we toch ook niet?”
In het RIVM-onderzoek ‘bestrijdingsmiddelen en omwonenden’ staat dat van de onderzochte middelen „de gemeten gehalten” in de lucht of urine „geen risicogrenzen overschreden”. Ook is te lezen dat de blootstelling „niet te laag wordt ingeschat” bij de huidige toelatingsbeoordeling, al vinden de gezondheidsinstituten zoals gezegd dat voorafgaand aan toelating op de markt véél beter naar gezondheidsrisico’s moet worden gekeken.
Oplaat noemt het besluit om de lelieteelt stil te leggen „een mening, niet gebaseerd op feiten”. Hij is bang voor een „glijdende schaal”. Dat de gemeenteraad straks ook geen maïs of uien meer laat verbouwen, omdat daarvoor ook bestrijdingsmiddelen worden gebruikt. „Sierteelt wordt nu als kapstok gebruikt om straks grenzen te stellen aan de voedselproductie. Het CDA had moeten zeggen: die gezondheidsschade ís er niet, we staan voor de boeren. Wij zijn daar duidelijk in.”
Markelo. De BBB doet dit jaar voor het eerst mee aan de raadsverkiezingen in Hof van Twente.
De BBB van Oplaat doet voor het eerst mee aan de raadsverkiezingen in Hof van Twente, en neemt het onder meer op tegen Forum voor Democratie (ook voor het eerst in deze gemeente) en het CDA. De christendemocraten als traditionele plattelandspartij, BBB die met een leiderschapswissel onlangs koos voor een terugkeer naar de ‘boerenwortels’ (en vervolgens in een interne crisis belandde) en FVD dat onder partijleider Lidewij de Vos nadrukkelijk hengelt naar de boeren. Zij was niet lang geleden nog prominent spreker bij boerenprotesten in Brabant.
De drie partijen nemen het in minder dan twintig gemeenten rechtstreeks tegen elkaar op, maar azen alle drie op de stemmen van boeren. In Hof van Twente betekent dat: stelling nemen voor of tegen de sierteelt. Net als de BBB kiest FVD voor de lelietelers, laat lijsttrekker Remco Roelofs weten. Volgens hem dreigt de overheid te veel boeren „weg te halen”, hij is bang dat „complete dorpen verdwijnen” en wil „een platteland dat leeft” – en daar hoort niet bij dat je boeren uitsluit, vindt hij.
De uitslag van de verkiezingen is bepalend – het verbod is tijdelijk en kan zo weer worden teruggedraaid. Menno Huge maakt zich er een beetje zorgen om, zegt hij in zijn keuken. „We moeten proberen om onze dorpsgenoten duidelijk te maken waar het om draait. De mensen kunnen weer een paginagrote advertentie in de lokale krant verwachten met onze ‘wijze raad’ voor hun stem.”
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag