Thomas Biebricher | politicoloog Liberale partijen hebben het moeilijk in heel Europa, ook in Duitsland. Een slechte uitslag bij de verkiezingen van zondag in de deelstaat Baden-Württemberg betekent waarschijnlijk het einde van de liberale partij FDP.
Het spreekgestoelte van een FDP-persconferentie in Berlijn, eind februari.
Verdwijnen de liberalen uit Duitsland? De deelstaatverkiezing in Baden-Württemberg op 8 maart lijkt te gaan beslissen over het lot van de Freie Demokratische Partei (FDP). Vorig jaar verdween de partij uit de Bondsdag omdat de liberalen de kiesdrempel niet haalden. Baden-Württemberg is van oudsher een FDP-bastion. Als de partij de kiesdrempel niet haalt in wat een thuiswedstrijd zou moeten zijn, ziet het er somber uit. Of, zoals FDP-lijsttrekker in Baden-Württemberg Hans-Ulrich Rülke vorig jaar zei: „Als de deelstaatverkiezing misgaat, dan is alles voorbij.”
In Baden-Württemberg, plat gezegd een deelstaat van wijnbouw en auto-industrie, zijn de politieke verhoudingen altijd net anders dan in de rest van Duitsland. De zuidwestelijke hoek van het land stemt notoir conservatief, en in Baden-Württemberg hebben zelfs de Groenen en de sociaal-democraten (SDP) een liberaal-conservatieve inslag. Politicoloog Thomas Biebricher, verbonden aan de Goethe Universiteit in Frankfurt am Main, groeide op in Baden-Württemberg. „Ik zat een tijdlang bij de jongerenvereniging van de SPD en ook daar was de houding: als het goed gaat met Audi, dan gaat het goed met ons allemaal.”
Vanaf het begin van de Bondsrepubliek tot 2011 regeerde de CDU in de deelstaat, maar vijftien jaar geleden haalden de Groenen een overwinning. Minister-president Winfried Kretschmann van de Groenen staat voor een soort ecologisch conservatisme, voor milieubescherming in een kapitalistisch kader. Politicoloog Biebricher: „In het willen behouden van de natuurlijke leefomgeving en het bewaren van de ‘schepping’ zit natuurlijk altijd iets conservatiefs.”
In de peilingen voor de verkiezingen van zondag liggen de Groenen, met lijsttrekker Cem Özdemir, net iets achter op de CDU. Volgens politiek commentatoren deed Özdemir er goed aan om kort voor de verkiezingen met zijn partner te trouwen, want zijn electoraat stelt geordende familiaire verhoudingen op prijs.
De radicaal-rechtse Alternative für Deutschland (AfD) profiteren op hun manier van de Zuid-Duitse behoudendheid. Biebricher: „Mensen zijn bang voor verlies. En ze hébben ook iets te verliezen: het is een regio die veertig of vijftig jaar verwend was door grote welvaart. Nu hebben de auto-industrie en de toeleveranciers het echt moeilijk. Veel mensen zijn extreem pessimistisch. Het zijn mensen die zeggen: met ons gaat het goed, maar met het land gaat het slecht.” De AfD staat met zo’n 18 procent op de derde plaats in de peilingen.
De FDP schommelt in de peilingen rond de kiesdrempel van 5 procent. Het kwakkelen van de partij heeft volgens Biebricher veel te maken met hun regeringsdeelname in de coalitie van SPD, Groenen en FDP onder kanselier Olaf Scholz, de coalitie die in het najaar van 2024 door de FDP werd opgeblazen. Biebricher deed onderzoek deed naar de vaak moeilijke positie van centrumrechtse partijen in verhouding tot radicaal-rechts. Omdat de FDP na de Bondsdagverkiezing van 2025 niet meer vertegenwoordigd is op landelijk niveau, is het moeilijk voor de partij om op te vallen. „Als de FDP het niet redt in Baden-Württemberg, dan wordt het heel lastig. Op een gegeven moment ontbreken er organisatorische structuren, en geld.” En zo hangt het voorbestaan van de partij, die bijna tachtig jaar geleden werd opgericht en in al die decennia wel een factor van belang was, af van de uitslag op 8 maart.
„De partij heeft zich altijd als een partij voor de middenstand gezien. Dat is ook een reden waarom ze er zo succesvol waren, omdat in de deelstaat naast de grote autobouwers ook heel veel familiebedrijven en hidden champions zitten. En de FDP zag zich altijd als de pleitbezorger van die ondernemers. De grote bedrijven zaten hoe dan ook goed bij de CDU, maar de FDP kwam op voor de kleinere bedrijven.”
„Ja, in die groef is de partij na regeringsdeelname met SPD en Groenen terechtgekomen. De coalitie had extreme geldnood, nadat de hoogste rechter had besloten dat de begroting van de regering-Scholz [waarin coronahulp die niet was uitgegeven naar een klimaatfonds werd overgeheveld] niet rechtmatig was. Toen ging het natuurlijk constant om de Schuldenbremse, de grondwettelijk vastgelegde rem op overheidsuitgaven. Het was voor de partij een punt om aan vast te houden, om daarmee herkenbaar te blijven voor hun kiezers.”
„Het grote probleem voor de FDP is ook dat de CDU onder kanselier Friedrich Merz economisch een stuk liberaler geworden is. Hoewel de CDU ook vóór de verkiezing al wist dat de Schuldenbremse hervormd moest worden [dat gebeurde door investeringen in defensie los te trekken van de begroting], maar dat hebben ze natuurlijk niet gezegd in de campagne, want de christendemocraten wisten heel goed dat ze daarmee de FDP in de kaart zouden spelen.”
„De partij heeft wel geprobeerd om zich breder op te stellen en te formuleren wat liberalisme in de 21ste eeuw eigenlijk in moet houden. Naar mijn mening had dat de partij enorm geholpen. Maar door de coalitie met SPD en Groenen werden ze gereduceerd tot de partij van de begrotingsdiscipline. Bovendien kleeft altijd het imago aan de FDP dat het een partij is voor tandartsen en advocaten.”
„Ja, en in zekere zin past dat ook erg in deze tijd want veel partijen, hoe verschillend ook, zijn het er over eens dat het liberalisme de vijand is. Zowel linkse als rechtse partijen hebben een probleem met het liberalisme, en veel wat aan de huidige tijd als problematisch wordt gezien, wordt de liberalen in de schoenen geschoven.
„Nieuwrechtse partijen met autoritaire neigingen zijn natuurlijk anti-liberaal. Die hebben niets met het pluralisme van de liberalen en vinden diversiteit onzin. Voor links impliceert het liberalisme globalisering en ongebreideld kapitalisme.”
„In de regering-Scholz hebben ze wel een paar dingen gesteund zoals de legalisering van cannabis en de zogenaamde zelfbeschikkingswet [die het eenvoudiger maakt gender en voornaam te wijzigen]. Maar met die thema’s win je niet écht kiezers.
„Liberale partijen hebben het moeilijk, maar anderzijds zijn er een paar succesvolle partijen die voor een robuust libertarisme staan en pochen met een extreme vorm van vrijheid. Bijvoorbeeld Vox in Spanje, een partij die daarnaast vooral rechts-populistische standpunten heeft. Dat past ook in de tijdgeest, dat mensen niet willen worden betutteld en vinden dat de overheid zich niet met persoonlijke leefomstandigheden moet bemoeien.”
In 2026 vinden in vijf van de zestien Duitse deelstaten verkiezingen plaats. In alle deelstaten wordt een flinke verkiezingswinst verwacht voor de radicaal-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD). Aan de andere zijde van het politieke spectrum treedt Die Linke, vorig jaar succesvol bij de landelijke verkiezingen, mogelijk toe tot regionale regeringen.
Het verkiezingsjaar begint op 8 maart in Baden-Württemberg (zuidwesten, hoofdstad Stuttgart). Volgens recente peilingen behoudt de huidige coalitie van CDU en Groenen de macht en strijden ze met respectievelijk 28 en 27 procent van de stemmen om de eerste plaats. De AfD staat op 18 procent.
Op 27 maart volgt Rijnland-Palts (zuidwesten, hoofdstad Mainz). Ook hier staat de AfD in de peilingen met 19 procent op de derde plaats, maar de strijd om de eerste plaats gaat tussen CDU (28 procent) en SPD (27 procent). De FDP, nu nog in de regering met CDU en Groenen, verdwijnt vrijwel zeker van het toneel.
Na de zomer is Saksen-Anhalt (noodoosten, hoofdstad Maagdenburg) op 6 september aan de beurt. Hier maakt de AfD, nu gepeild op 39 procent, zelfs kans op een absolute meerderheid. Zonder zo’n meerderheid ligt een minderheidsregering van CDU (26 procent) voor de hand.
Op 20 september sluiten twee verkiezingen de reeks af. In Mecklenburg-Voorpommeren (noordoosten, hoofdstad Schwerin) staat de AfD met 36,5 procent van de stemmen riant op kop. Hoofdstad Berlijn, tevens deelstaat, verliest waarschijnlijk de huidige regering van CDU en SPD. CDU leidt de peiling met 22 procent, gevolgd door AfD en Die Linke.