Vijand De harde klap die Israël met de VS uitdeelde aan Iran, past in de IJzeren Muur-doctrine: altijd dominant zijn, altijd de eerste klap uitdelen. Maar het is een strategie met risico’s en wisselend succes.
Een man zet een Iraanse vlag in het puin van een politiebureau dat het doelwit was van Amerikaans-Israëlische luchtaanvallen in Teheran.
Benjamin Netanyahu, de premier van Israël, is geobsedeerd door de geschiedenis. Niet alleen de geschiedenis van het Joodse volk, of die van de regio, maar ook zijn eigen rol daarin. Op de dag dat Israël en de Verenigde Staten gezamenlijk Iran aanvielen, vorige week zaterdag, verspreidde de Israëlische regering een foto van Netanyahu. Hij zat aan de telefoon met de Amerikaanse president Donald Trump. Op tafel lag, duidelijk zichtbaar, een boek: Allies at War van de Britse schrijver Tim Bouverie. Dat boek gaat over de samenwerking tussen de geallieerde leiders tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Dat boek lag er niet toevallig, zegt Eran Lerman (68). Hij was lange tijd, tussen 2009 en 2015, de plaatsvervangend nationale veiligheidsadviseur van de premier. Lerman kent zijn manier van denken goed. Hij zegt: „Netanyahu denkt altijd aan zijn plek in de geschiedenis. Hij ziet zichzelf als een groot oorlogsleider, een nieuwe Winston Churchill. Donald Trump ziet hij als de nieuwe Franklin Roosevelt. Beide vergelijkingen gaan natuurlijk mank.”
Al op de eerste dag van de aanval deelde Israël een enorme dreun uit aan het Iraanse regime. De opperste leider van Iran, ayatollah Ali Khamenei, werd gedood door bommen op zijn kantoor. Vele andere hooggeplaatste Iraanse leiders trof hetzelfde lot. Doelen die militair of symbolisch grote waarde hadden, werden verwoest.
Israël bleek diepe kennis te hebben opgebouwd over het Iraanse leiderschap: wie zich waar bevond, waar de kwetsbaarheden zaten. Dat stelde de Israëlische en Amerikaanse luchtmacht in staat toe te slaan. Volgens een reconstructie van The Financial Times had de Israëlische inlichtingendienst Mossad toegang tot verkeerscamera’s in Teheran, en konden mede daardoor bewegingen van beveiligers van Iraanse leiders gevolgd worden.
Het boek Allies at War ligt op het bureau van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu, terwijl hij belt met de Amerikaanse president Donald Trump.
Deze kennis is cruciaal voor het uitvoeren van een doctrine die al meer dan honderd jaar geleden bedacht is. Kort gezegd: Israël moet altijd als eerste toeslaan, de vijand altijd overrompelen. Deze IJzeren Muur-doctrine is in 1923 geformuleerd door de zionistische leider Ze’ev Jabotinsky (1880-1940). De enorme dreun die Israël al op de eerste dag samen met de VS uitdeelde aan Iran past in deze doctrine.
Jabotinsky is een belangrijke, maar omstreden figuur in de Israëlische geschiedenis. Hij stichtte de gewelddadige ondergrondse beweging Irgun, waaruit de rechtse Herut-partij en het latere Likud zijn voortgekomen. Benjamin Netanyahu kent zijn gedachtegoed bijna als geen ander. Zijn vader, de historicus Benzion Netanyahu, was een assistent van Jabotinsky.
De zionistische leider Ze’ev Jabotinsky.
Ze’ev Jabotinsky schreef in 1923 het artikel ‘Over de IJzeren Muur (Wij en de Arabieren)’, dat van grote invloed op Israëls buitenlandse politiek én Netanyahu persoonlijk werd. Israël bestond nog niet, maar er was een grote migratie van Europese Joden op gang gekomen. Een toekomstige Joodse staat, wisten linkse en rechtse zionisten, zal zich moeten verhouden tot de Arabische buurlanden én de Palestijnen die er al wonen. De vraag was alleen: hoe?
Onderhandelingen, toegeeflijkheid of pragmatisme zouden nergens toe leiden, vond Jabotinsky. Hij schreef: „Het is infantiel te denken dat de Arabieren vrijwillig de verwezenlijking van het zionisme zullen toestaan, in ruil voor culturele en economische voordelen die we hun kunnen bieden.” In plaats daarvan moest er een ‘IJzeren Muur’ komen tussen de nieuwe Joodse staat en de Arabische buren. Het zou een muur moeten zijn van militaire en technologische superioriteit, die angst oproept. Het toekomstige Israël zou daarom altijd de eerste klap moeten uitdelen.
In de geschiedenis van Israël heeft deze doctrine vaak een cruciale rol gespeeld. Bijvoorbeeld in de Zesdaagse Oorlog van 1967. Israël voelde zich bedreigd door troepenbewegingen van Arabische buurlanden, en besloot op 5 juni als eerste toe te slaan. In deze oorlog, die een verpletterend succes werd voor Israël, werden onder meer de Westelijke Jordaanoever, Oost-Jeruzalem, Gaza en de Sinaï-woestijn veroverd.
Daarna werd de doctrine nog vaak ingezet door de Israëlische regering. Vaak, maar niet altijd, met succes. In december 2008 werd Gaza onverwacht hard aangevallen na een besluit van de regering van Ehud Olmert, maar de infrastructuur van Hamas overleefde drie weken oorlog en de beweging bleef in het zadel. Ook de aanval op Hezbollah in 2024, waarbij onder meer piepers explodeerden, past in de doctrine.
Israëlische pantservoertuigen rukken op richting Egyptische troepen aan het begin van de Zesdaagse Oorlog, juni 1967.
Palestijnen inspecteren de plek van een Israëlische luchtaanval in Rafah in het zuiden van de Gazastrook, december 2008.
Premier Menachem Begin, net als Netanyahu van Likud, bedacht de Begin-doctrine, een variant op de IJzeren Muur: Israël moest vooral voorkomen dat landen in de regio een kernwapen in handen zouden krijgen. Om dat te bereiken moest Israël dadelijk toeslaan als dat dreigde te gebeuren. Zo vernietigde de Israëlische luchtmacht op last van Begin een Iraakse nucleaire installatie, omdat Israël vermoedde dat dictator Saddam Hussein aan kernwapens werkte. Overigens beschikt Israël volgens internationale consensus zelf over kernwapens.
Benjamin Netanyahu is een bewonderaar van Jabotinsky, hij noemt zichzelf een ‘leerling’ van de zionistische voorman. Maar, schreef de Israëlische historicus Avi Shlaim in 2000 in zijn boek The Iron Wall, echt begrijpen doet hij hem niet. Shlaim schreef: „Jabotinsky geloofde uiteindelijk in leven en laten leven. Netanyahu wilde domineren. Jabotinsky begreep het belang van militaire kracht. Netanyahu ook, maar hij begreep niet dat daar ook beperkingen aan zitten.”
Een van die beperkingen bleek in oktober 2023, toen Israël zichzelf liet overrompelen door een verrassingsaanval van Hamas. Er vielen ruim duizend Israëlische doden. Voormalig veiligheidsadviseur Eran Lerman: ”Rondom Gaza hadden we letterlijk een ijzeren muur gebouwd. We dachten altijd: als ze komen, dan komen ze door tunnels. Maar niet één kwam door een tunnel, ze bliezen de muur gewoon omver.”
Dit is het grote gevaar van de IJzeren Muur, zegt Lerman: de dominantie leidt tot arrogantie en zelfgenoegzaamheid. „We dachten: we hebben de regio wel zo’n beetje onder controle. Het conflict met Hezbollah in het noorden was sinds 2006 bevroren. Hamas hield zich rustig. En wij dachten dat het gevaar van de omringende landen verdwenen was.”
Terwijl hij Gaza en Libanon uit het oog verloor, bleef Netanyahu wel altijd gericht op Iran, zegt Lerman. „Hij is ervan overtuigd dat Iran een atoombom wil ontwikkelen, en dat het ideologisch uit is op de vernietiging van Israël. Ik ben het daarmee eens, en daar botste ik vaak over met westerse bondgenoten. Ik herinner me eindeloze discussies, bijvoorbeeld met de regering-Obama. We lazen dezelfde documenten, dezelfde informatie, maar hun inschatting was: het is alleen maar retoriek. Ik denk dat het Iraanse regime Israël wil vernietigen als het de kans krijgt.”
Vrouwen scanderen in de Iraanse hoofdstad Teheran leuzen, terwijl ze foto’s vasthouden van de overleden ayatollah Ali Khamenei.
Avi Shlaim (80) hoort bij de Nieuwe Historici, een groep kritische historici over het beleid van de achtereenvolgende Israëlische regeringen. Gevraagd hoe hij nu naar de IJzeren Muur-doctrine van Netanyahu kijkt, mailt hij een document terug dat hij enkele jaren geleden voor het Internationaal Strafhof (ICC) schreef. Het ICC vaardigde in 2024 een arrestatiebevel uit tegen Netanyahu en voormalig minister van Defensie Yoav Gallant. Netanyahu, schreef Shlaim, zoekt „een militaire oplossing voor een politiek probleem”. Met andere woorden: door zich aan de doctrine van de IJzeren Muur te verbinden, kiest Israël altijd voor nóg meer oorlog. Diplomatie krijgt zo geen kans.
Shlaim, in het document: „Als Israël doorgaat met dit militaristische beleid, is het resultaat meer van hetzelfde: meer geweld, meer bloedvergieten, meer terreur, meer vernietiging, meer oorlogen en meer oorlogsmisdaden.”
Israël en de Verenigde Staten zijn nu vaag over de doelen van de oorlog tegen Iran. Soms gaat het om het nucleaire programma, maar na de oorlog van juni vorig jaar had Donald Trump al gezegd dat dat programma was uitgeschakeld. Soms worden de massale protesten genoemd, waarbij duizenden burgers door het regime vermoord werden. Soms gaat het over het uitlokken van een omwenteling door Iraanse burgers.
Eran Lerman zegt dat Israël vaak bewust de doelen van een oorlog vaag houdt. „Hoe concreter je bent, hoe meer je jezelf committeert aan een einddoel. Als je verwarring sticht over wat je wil bereiken, kun je op ieder moment de overwinning uitroepen en jezelf terugtrekken.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet