Box 3 Met zijn opmerking dat de nieuwe box 3-wet terug naar de tekentafel moet, verraste minister Heinen zijn eigen staatssecretaris en coalitiegenoten. De wet is al door de Tweede Kamer, maar alle opties om vermogen te belasten lijken weer bespreekbaar.
Minister Eelco Heinen tijdens het debat over de regeringsverklaring.
Minister Eelco Heinen (Financiën, VVD) heeft zijn eigen ambtenaren, Kamerleden van de coalitie en verantwoordelijk staatssecretaris Eelco Eerenberg (D66) gepasseerd met zijn uitspraken over wijziging van de vermogensbelasting. De Tweede Kamer nam de wet hiervoor, over hervorming van de zogeheten box 3, half februari aan. Maar vorige week woensdag, vlak voor het debat over de regeringsverklaring, kondigde Heinen verrassend aan dat de wet „terug naar de tekentafel” moet en er „iets niet goed is gegaan”.
Heinen had wel met een groepje ambtenaren en staatssecretaris Eerenberg gesproken over zijn wens om de wet aan te passen, maar overeenstemming over hóé dat moest gebeuren was er nog niet. Evenmin was in de coalitie afgesproken dat Heinen, die belastingen niet in portefeuille heeft, al in het openbaar zou aankondigen dat het kabinet de wet wil aanpassen.
Dat blijkt uit gesprekken die NRC voerde met zesentwintig bronnen rond het kabinet, in de coalitie, ambtenarij en belangenorganisaties. Een deel van de bronnen sprak op basis van anonimiteit om vrijuit te kunnen spreken. Dat een minister aankondigt een wet te zullen aanpassen na behandeling in de Tweede Kamer en vóór behandeling in de Eerste Kamer, is ongebruikelijk.
Met zijn uitspraken creëerde Heinen een voldongen feit, waar betrokken Kamerleden, ambtenaren en lobbyisten zich over verbaasden: een wet die na meer dan twee jaar werk net was aangenomen door het parlement, zou alsnog gewijzigd worden. Volgens Haagse bronnen komt het kabinet deze vrijdag of begin volgende week met meer duidelijkheid over de aanpassing en de gevolgen ervan.
De wet alsnog wijzigen kan grote financiële gevolgen hebben voor het kabinet; door mogelijke wijzigingen kan de overheid vanaf 2028 miljarden euro’s aan belastinginkomsten mislopen. Het kabinet zal dat gat elders op de begroting moeten dekken. Toen Heinen zijn uitspraken deed, was die dekking nog niet gevonden.
Directe aanleiding voor zijn uitspraken was de „brede ophef” die was ontstaan „over de veronderstelde gevolgen van de wet, zowel in het binnen- als buitenland,” laat Heinen aan NRC weten in een reactie. „Daarmee was het ook niet zeker dat de wet het zou gaan halen in de Eerste Kamer. Dit zou grote budgettaire gevolgen kunnen hebben, waarvoor hij verantwoordelijk is”, schrijft zijn woordvoerder.
Voorafgaand aan zijn aankondiging had Heinen op zijn eigen verzoek met ambtenaren „opties verkend op onderdelen van de wet, naar aanleiding van het afnemende politieke en maatschappelijke draagvlak”, aldus de woordvoerder. Ook met staatssecretaris Eerenberg sprak hij over de zorgen die er rond de wet leefden. „De minister heeft vervolgens voor het debat over de regeringsverklaring tegenover journalisten die daar aanwezig waren, antwoord gegeven op vragen die hem werden gesteld.”
De ommezwaai van Heinen volgde na weken van oplopende druk van beleggers, buitenlandse miljardairs en de Nederlandse start-upsector. Die druk werd niet zozeer opgevoerd in Haagse binnenkamers en directe gesprekken met de minister, maar vooral in het openbaar. Daar ontstond onrust die Heinen naar eigen zeggen noopte in te grijpen.
Nederlandse techondernemers roerden zich massaal op netwerksite LinkedIn met uitgebreide posts. Prins Constantijn, speciaal gezant van start-uporganisatie Techleap, waarschuwde op tv dat start-ups Nederland zullen mijden, omdat de nieuwe belastingwet investeerders zou afschrikken. Met de nieuwe vermogensbelasting zou Nederland het signaal geven „niet open for business” te zijn, zei hij in talkshow WNL op Zondag.
Tegelijkertijd waarschuwde The Washington Post, eigendom van multimiljardair Jeff Bezos, in een hoofdredactioneel commentaar dat Nederland zijn financiële reputatie te grabbel gooit door „een van de meest agressieve vermogensbelastingen ter wereld”. Volgens The Daily Telegraph zouden door de „krankzinnige” wet internationale investeerders „in paniek” zijn. Ook Elon Musk twitterde over de wet. De Amerikaanse interesse loopt parallel met een discussie over een nieuwe vermogensbelasting in Californië, waar veel grote techbedrijven gevestigd zijn en waar over zo’n belasting in november mogelijk een referendum wordt gehouden.
De kritiek richtte zich met name op de nieuwe ‘vermogensaanwasbelasting’. Hierdoor wordt vanaf 2028 ook rendement belast dat beleggers alleen op papier hebben genoten. Zijn bijvoorbeeld aandelen gedurende een jaar in waarde gestegen, dan betalen beleggers over die waardestijging 36 procent belasting – ook wanneer ze die aandelen niet verkocht hebben. Critici menen dat dit mensen ertoe kan dwingen een deel van hun bezittingen te verkopen, om de belasting te kunnen betalen. Ook leidt het er volgens de critici toe dat mensen minder geneigd zijn om in bedrijven te investeren, omdat dat zwaarder wordt belast.
In de wet geldt een uitzondering voor minder makkelijk verhandelbare vermogens, zoals vastgoed en bezittingen in familiebedrijven. Daarover zou niet de jaarlijkse waardegroei belast worden, maar alleen de winst als de bezittingen feitelijk worden verkocht. Ook is op aandringen van de start-upsector al een uitzondering gemaakt voor beginnende bedrijfjes, maar die is volgens prins Constantijn en andere critici niet ruim genoeg.
Terwijl van buitenaf de druk opliep, was de lobby achter de schermen grotendeels stilgevallen, blijkt uit gesprekken met lobbyisten voor de techsector en grote bedrijven. De wet was immers al aangenomen en ging nu naar de Eerste Kamer. Daarvan besloot de financiële commissie twee weken geleden het wetsvoorstel dit voorjaar „zorgvuldig” te behandelen. Bij talkshow Café Kockelmann zei Heinen eind februari dat hij „ook in de Eerste Kamer het draagvlak zag verdwijnen”. Maar volgens bronnen in de senaat had zijn eigen VVD nog geen standpunt over de wet ingenomen; de senatoren wilden de wet eerst verder onderzoeken.
In de week voorafgaand aan de kabinetswisseling, waarbij Heinen op zijn plek bleef als minister van Financiën, begon hij zich volgens betrokkenen met het dossier te bemoeien. Van ambtenaren wilde hij horen hóé de wet viel aan te passen.
De vertrekkend staatssecretaris van fiscale zaken, Eugène Heijnen (BBB), op dat moment nog de eerstverantwoordelijke bewindspersoon, kreeg daar naar eigen zeggen niets van mee. „Op donderdag heb ik een afscheidsreceptie gehad, toen is het hier helemaal niet over gegaan,” zegt hij telefonisch tegen NRC. „De stemming was: iedereen was blij dat die wet er was, ook al was het een tussenstation.”
De wet geldt namelijk als overbrugging richting een geheel nieuwe vermogensbelasting, die de komende jaren moet worden ontworpen. Daarmee moest de wet het grootste fiscale hoofdpijndossier van de afgelopen jaren voorlopig oplossen. Wetsaanpassing werd noodzakelijk door een arrest van de Hoge Raad uit december 2021, waarin de toenmalige vermogensbelasting in box 3 – gebaseerd op fictieve rendementen – onrechtmatig werd verklaard.
De nieuwe box 3-wet is gebaseerd op het werkelijke rendement dat spaarders en beleggers hebben genoten. Aanpassen van de wet is niet eenvoudig, omdat elke verschuiving grote financiële gevolgen heeft voor de belastinginkomsten van de overheid. Volgens ingewijden werkt het kabinet aan diverse scenario’s, die deels volgen uit moties die Kamerleden de afgelopen weken indienden.
Zo wordt onder meer gekeken naar ‘achterwaartse verliesverrekening’, waarbij beleggers verliezen in een bepaald jaar kunnen verrekenen met eventuele winst uit het jaar ervoor. Die eerdere winst wordt dan naar beneden bijgesteld, wat leidt tot belastingteruggave. Deze aanpassing zou de schatkist volgens het ministerie in 2028 ruim 1,2 miljard euro kosten, en het jaar erop nog eens 1 miljard.
Het lijkt erop dat de aankondiging van Heinen ook grotere aanpassingen weer bespreekbaar heeft gemaakt, zoals alsnog volledig schrappen van de vermogensaanwasbelasting. Die ingreep zou de schatkist in 2028 circa 2,4 miljard euro kosten. VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans hintte er afgelopen weekend op dat zo’n wijziging de voorkeur heeft van zijn partij. Op een bijeenkomst met partijgenoten in Groningen zei Brekelmans volgens aanwezigen dat „nog eens goed gekeken” moet worden naar de aanwasbelasting, omdat die mogelijk buitenlandse investeringen zou schaden.
Ook Techleap, de start-uporganisatie van prins Constantijn, ziet in de aankondiging van Heinen een opening om opnieuw over de vermogensaanwasbelasting te praten. „We willen graag met Financiën in gesprek over wat de mogelijkheden zijn,” zegt Marije Dijksma van Techleap. „Het liefst zien we dat die belasting van tafel gaat. Er zijn nu investeerders die zeggen: we komen niet naar Nederland met deze wetgeving. Ik verwacht dat Financiën, na alle kritiek die er is geweest, hier opnieuw naar gaat kijken.”
Met medewerking van Marko de Haan en Eline Nugteren
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag