Gemeenten mogen het gebruik van staalslakken niet meer zelf aan banden leggen. Lokale verboden op het vervuilende materiaal moeten nog dit jaar worden teruggedraaid. Wethouders zijn kritisch. "Wij weten welke ellende het gebruik van staalslakken kan opleveren."
De instructies staan in een brief die het ministerie in december aan alle gemeenten, provincies en omgevingsdiensten heeft gestuurd, blijkt uit onderzoek van Investico en NU.nl, in samenwerking met De Groene Amsterdammer en verschillende regionale media.
Uit ons onderzoek bleek eerder dat op zeker tweehonderd plekken in Nederland staalslakken liggen. Het materiaal ligt onder een vergrootglas, omdat het voor milieuvervuiling en gezondheidsklachten kan zorgen. De overheid constateerde die milieurisico's al in 2005, maar toch werd jarenlang niet ingegrepen. Het restproduct uit de staalindustrie mocht tot vorig jaar zonder vergunning of melding worden gebruikt als 'circulaire' vervanger van zand of grind in de bouw.
Vorig jaar stelde toenmalig staatssecretaris Thierry Aartsen onder druk van de Tweede Kamer toch een tijdelijk verbod in nadat steeds meer problemen aan het licht waren gekomen. Dat verbod loopt uiterlijk begin 2027 weer af en het is nog onduidelijk hoe de landelijke regels er op de langere termijn gaan uitzien.
Verschillende gemeenten wilden niet wachten op het kabinet en voerden daarom zelf al permanente regels in. Niet alleen voor staalslakken, maar soms ook voor andere industriële restproducten die in de bouw worden gebruikt, zoals het as uit afvalverbrandingsovens. Ook die zogeheten bodemas heeft in het verleden voor vervuiling gezorgd.
In Beverwijk is het gebruik van staalslakken helemaal verboden en negen gemeenten in Zuid-Holland stelden een vergunningplicht in voor verschillende bouwstoffen. Elders namen gemeenteraden moties aan met de oproep om plaatselijke regels te onderzoeken.
Maar dat mag onder nieuwe afvalregels niet meer, zegt het ministerie nu in de brief, die niet openbaar werd gemaakt. Een verbod of vergunningplicht "belemmert onnodig de afzet" en "leidt bovendien tot een ongelijk speelveld binnen Nederland", schrijft het ministerie.
Volgens het ministerie zorgen de landelijke kwaliteitseisen al voor "voldoende" bescherming van het milieu. Dat is opmerkelijk, want anderhalf jaar geleden concludeerde hetzelfde ministerie juist dat diezelfde kwaliteitseisen voor staalslakken "onvoldoende bescherming bieden". Ook de Inspectie Leefomgeving en Transport en het RIVM waarschuwden de afgelopen jaren dat de huidige regels voor het gebruik van staalslakken tekortschieten.
Wethouder Pouwel Inberg van de gemeente Brummen reageert verbaasd op de brief van het ministerie. "Wij weten welke ellende het gebruik van staalslakken kan opleveren", zegt hij, verwijzend naar een stortplaats vol staalslakken in Eerbeek. Die werd door het Openbaar Ministerie bestempeld als een "milieuramp in slow motion" en moet voor vele miljoenen euro's worden aangepakt om verdere milieuvervuiling te voorkomen.
Brummen blijft inzetten op een plaatselijk verbod op staalslakken en is bereid tot een eventuele rechtszaak. "Het zal niet de eerste keer zijn dat een rechter het Rijk op de vingers tikt", zegt Inberg.
Ook de gemeente Gorinchem houdt voorlopig vast aan haar vergunningplicht, "om te voorkomen dat de samenleving aan de slag mag als het misgaat". "Dat blijven we doen totdat het Rijk zelf met beter beleid komt", zegt wethouder Mark de Boer. Andere Zuid-Hollandse gemeenten houden zich meer op de vlakte en zeggen via de plaatselijke omgevingsdienst dat ze verdere inbreng van het ministerie afwachten.
Arnhem wilde een verbod op staalslakken gaan invoeren en gaat nog kijken of dat juridisch wel kan. "Als gemeente zijn we verantwoordelijk voor de gezondheid van onze burgers en voor een schoon milieu", zegt wethouder Eva van Esch. "Het ministerie geeft hiermee tegenstrijdige signalen over staalslakken." Ze zegt in de brief "de lobby van bedrijven als Tata Steel" terug te lezen. "Maar Arnhem is toch niet verantwoordelijk voor hun afvalprobleem?"
Jurist Anne de Vries van ChemLegal, die milieugroepen en lokale overheden adviseert, heeft haar twijfels bij de juridische onderbouwing van het ministerie. "De landelijke wetgeving voor staalslakken schiet tekort. Maar in het nieuwe afvalplan van het ministerie worden geen extra voorschriften gegeven voor hoe staalslakken wél veilig gebruikt kunnen worden."
Volgens de Vries hebben gemeenten de wettelijke mogelijkheid om met "maatwerkregels" zelf het milieu of de volksgezondheid te beschermen. Dat zegt ook jurist Simon Handgraaf, die de gemeente Dordrecht adviseerde over staalslakregels. "Wel moet je laten zien dat je rekening houdt met de afvalregels en moet je je besluit goed onderbouwen", zegt hij. Het is volgens hem "niet gek" dat gemeenten bij gebrek aan nationaal beleid eigen maatregelen invoeren.
De redenering van het ministerie "lijkt echt op juridisch gegoochel om de afzetmarkt voor staalslakken veilig te stellen", zegt De Vries. Ze vreest dat veel gemeenten door de waarschuwing van het ministerie huiverig zullen zijn om zelf het heft in handen te nemen. "Gemeenten die al regels hebben ingevoerd, zullen mogelijk grote druk voelen om die weer af te schaffen." Terwijl lokale overheden vaak opdraaien voor de opruimkosten als staalslakken vervuiling veroorzaken.
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat wijst in een reactie op de "pauzeknop" die is ingedrukt voor het gebruik van staalslakken. Terwijl het gebruik van het materiaal tijdelijk aan banden ligt, wordt gewerkt aan definitief beleid, "waaronder mogelijke combinaties van een verbod, vergunningplicht of meld- en registratieplicht."
Ook voor andere bouwstoffen komt er een nieuw "beleidskader". Dit wordt mede gebaseerd op nieuw RIVM-onderzoek naar de milieueffecten van bouwstoffen, dat nog loopt.
Gemeenten kunnen volgens het ministerie nog wel bij specifieke lokale omstandigheden afwijken van de landelijke regels, bijvoorbeeld in een grondwaterbeschermingsgebied. Maar "generieke beperkingen" zijn niet mogelijk, ook omdat het de bedoeling is om "afvalstoffen zoveel mogelijk nuttig te gebruiken".
Source: Nu.nl economisch