Donald Niedekker De nieuwe roman Nevenwezen gaat over twee jongens en de cacaoboon die hen verbindt. Aan stilistische kwaliteit geen gebrek, maar de grote vraag is of de altijd wat losgezongen Donald Niedekker genoeg pit in zijn verhaal weet te krijgen.
Het was duidelijk dat Niedekker met Waarachtige beschrijvingen uit de permafrost een belangrijke stap had gezet in zijn schrijverschap. Zijn eerdere boeken waren opvallend, hadden onmiskenbaar iets eigens, maar ze hadden ook zo hun beperking. Doordat Niedekker zo graag het woord gaf aan allenige mannen die zich aan de rand van of net een beetje buiten de maatschappij bevonden, ontbeerden de vertellingen dat wat verhalen zo meeslepend kan maken, namelijk conflict. Of misschien is dat nog te zwaar en volstaat het om te zeggen dat ze sociale interactie misten. Waar je bij anderen las over mensen die streefden, dames het hof wilden maken, steenrijk wilden worden of de premier van een land (en daar soms een hoge prijs voor moesten betalen), daar gaf Niedekker de voorkeur aan, tja, buitenbeentjes zonder noemenswaardig belang. Ze slepen potloden bij Ikea (Zo zie je alles, 2019), bewaakten jassen in de schouwburg (De garderobier, 2002) of doolden voorzichtig dichtend door Europa (Wolken &c, 2018). En ze waren zen, niet verbitterd.
Donald Niedekker: Nevenwezen. Koppernik, 214 blz. € 23,50
2022 was het doorbraakjaar van Donald Niedekker. De schrijver (1963) had tot dan toe al een behoorlijke reeks boeken gepubliceerd, maar kwam in dat jaar met Waarachtige beschrijvingen uit de permafrost, een roman waarin hij stem gaf aan een naamloze man die eind zestiende eeuw met de welbekende Willem Barentsz op Nova Zembla belandde, daar stierf en nu ontwaakte in zijn smeltende ijsgraf. Iedereen die er kijk op had vond Niedekkers boek prachtig en het belandde op de shortlisten van de twee belangrijkste literatuurprijzen in ons taalgebied, de Libris Literatuur Prijs en de Boekenbon Literatuurprijs. In beide gevallen legde Niedekker legde het af tegen Anjet Daanje, maar dat was geen schande, want haar Het lied van ooievaar en dromedaris werd onlangs in deze krant nog verkozen tot de beste Nederlandstalige roman van de 21ste eeuw.
Wellicht omdat het soms ook wel wat al te lauw was, zo schrijven, was de vondst die aan de Waarachtige beschrijvingen ten grondslag lag op het briljante af. De verteller was dan misschien niet zelf de grootste streber op aarde, hij had wel mooi deel uitgemaakt van een van de grootste avonturen uit de vaderlandse geschiedenis, hij was domweg meegezogen in de actie, in andermans droom. Niedekker bleef er de zenmeester van onze literatuur mee, hij was wel vuriger gaan schrijven.
Na wat tussendoortjes, de één wat noodzakelijker (Rouw (2024), over de dood van zijn moeder) dan de andere (Ochtenden (2023), een dagboekje met (natuur-)waarnemingen) is er nu Nevenwezen, een echte Roman die in omvang, ambitie en genretypering beschouwd kan worden als een waarlijke opvolger van zijn Nova Zembla-boek. Als iemand met sympathie voor Niedekker, een schrijver die we toch een beetje moeten zien als de Nederlandse pendant van losgezongen schrijvers als Robert Walser of Albert Cossery, was de belangrijkste vraag de volgende: zou de schrijver er (wederom) in slagen om voldoende pit aan zijn verhaal te geven? Want dat is nu eenmaal zijn grootste bedreiging. Aan stilistische kwaliteiten geen gebrek, maar je wordt als lezer toch wat meer opgeëist als er voor de personages iets op het spel staat.
Nevenwezen draait om twee jongens, van wie er een (die de meeste aandacht krijgt) opgroeit in de Zaanstreek en de ander in westelijk Afrika. Ze leven in dezelfde tijd, namelijk de jaren zeventig van de vorige eeuw, en verder staan hun levens met elkaar in contact via de cacaoboon. De een werkt op een plantage en de ander, die in de Zaanstreek, in de buurt van allerlei fabrieken waar ze het goedje in producten verwerken.
Wie verwacht dat Niedekker met deze basisgegevens een geëngageerde roman heeft geschreven (de narigheid van de planters versus de oogsters en cententellers van het westen) komt bedrogen uit: Nevenwezen is eerder een vervlechting van de zielen van beide jongens, die talloze kilometers van elkaar opgroeien en er ook heel verschillende levens op nahouden, maar die ergens verwant aan elkaar zijn.
Het sterkst is Niedekkers omgang met de melancholie. In plaats van te jengelen presenteert hij het tijdsgewricht van een halve eeuw geleden innemend als een tijdsgewricht waarin de opgroeiende jongen nog een dromerig, ja, mythisch leven kon leiden. In Fellini-achtige scènes (Amarcord, min de seks) schuift hij aan bij de lokale kapper en bakker, die verhalen vertellen en kleine levens leiden en doelstellingen hebben. De jongen neemt ze op, zou je kunnen zeggen, in een door hemzelf volgeschreven multomap vol woorden en verhalen; een greep waarmee Niedekker een schrijver in spe aan ons presenteert, maar waarmee hij – wie weet onbewust – ook laat zien hoe het kan dat er mensen zijn die het idee hebben dat er een scherm of een vlies tussen hen en de wereld zit. Hoe scherper, hoe preciezer we de wereld benoemen, hoe meer die op afstand komt te staan.
Het grote manco zit hem helaas toch weer in het vrijblijvende, losgezongene van Niedekkers schrijven. Hij lijkt een lieflijk, harmonieus doel na te streven met een roman als deze, maar het kost moeite om je hoofd, en misschien wel meer onderdelen van je lichaam, erbij te houden, om aan boord te blijven van dit bootje dat pendelt tussen de twee continenten. Je leest observaties, dat vooral, stuk voor stuk fraai verwoord, maar toch eerder een multomap met woorden dan een bezield verhaal waarin gestruikeld, opgestaan, gebotst, begeerd en getwijfeld wordt. Het is een beetje als met al die mediterende mensen die je tegenwoordig op tv ziet: ze zeggen er ten volle te zijn, terwijl je denkt: met je ogen dicht en nergens aan denkend?
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews