NK legpuzzelen Tijdens de pandemie gingen veel mensen als tijdverdrijf legpuzzels maken, en de groei zet door. „Als ik dat ene stukje vind, en een mooi beeld zie ontstaan, voel ik een geluksgolfje door me heen gaan.”
Deelnemers in actie tijdens een voorronde van het NK legpuzzelen.
Ineens schalt het Wilhelmus door de kleine bibliotheek van Obdam. De bijna driehonderd puzzelaars die vanuit het hele land naar het Noord-Hollandse polderdorp zijn afgereisd, staan op en zingen mee. Het blijkt het startsein van de wedstrijd. Zodra de muziek stopt, storten ze zich op ingepakte puzzeldozen. Cadeaupapier scheurt open, kartonnen puzzelstukjes kletteren over de tafels.
De puzzelwedstrijd deze zondagmiddag is een voorronde in het NK legpuzzelen. Dat kampioenschap, dat in april eindigt met een finale in Roelofarendsveen, is uitgegroeid tot een evenement met vijftien voorrondes en drieduizend deelnemers – in 2017 waren het er driehonderd. Volgens organisator René van der Zwet is de animo nog wel twee keer zo groot, maar zijn meer deelnemers niet te behappen. Puzzelen is allang niet meer alleen voor oudere mensen, zegt hij, ook „jonge mensen uit de Randstad” komen op het kampioenschap af.
Tijdens de lockdown in 2020 schoot de verkoop van legpuzzels wereldwijd omhoog. En na de pandemie bleef de puzzelmanie. Ook in 2025 zette de groei door, laat spellenfabrikant Jumbo weten. Volgens marktonderzoek blijft de wereldwijde puzzelmarkt de komende jaren groeien, met zo’n 6 procent per jaar tot 2030. Vooral puzzels van 1.500 stukjes of meer en 3D-varianten zijn in opmars. Wat is de blijvende aantrekkingskracht van de legpuzzel?
Wanneer de mens begon te puzzelen is niet precies bekend, maar we puzzelen in ieder geval sinds 1766, toen de Britse kaartenmaker John Spilsbury landkaarten in stukken zaagde om kinderen te onderwijzen in de topografie van het Britse imperium. In de negentiende eeuw verdween dit didactische en nationalistische karakter naar de achtergrond en werd de legpuzzel een luxeproduct in Europa en de Verenigde Staten.
Voorronde NK legpuzzelen in buurtcentrum de Brink in Obdam.
Dit veranderde tijdens de economische crisis van de jaren dertig van de twintigste eeuw. Mensen verloren massaal hun baan en kwamen thuis te zitten. Legpuzzels maken werd een betaalbare bezigheid voor iedereen om de verveling tegen te gaan en de gedachten te verzetten in tijden van onzekerheid. „Puzzelen is iets waar je zelf de controle over hebt. En een uitdaging waarin je kunt zegevieren”, zei puzzelhistoricus Anne Williams tegen de Amerikaanse nieuwszender CNBC over puzzelen tijdens corona en de Grote Depressie. Puzzelen is orde scheppen in chaos, zoals de Italiaans-Canadese taalkundig antropoloog Marcel Danesi in zijn boek The Puzzle Instinct schreef. Puzzels vervullen volgens hem een diepgewortelde behoefte van de mens om dingen te begrijpen en maken grote levensvragen behapbaar.
Ellen Boontje (56) uit Arnhem, eigenaar van de webshop PuzzelUtopia, woont alleen met haar hond en kat. Ze ging puzzelen „om rust in het hoofd te krijgen en de eenzaamheid tegen te gaan”. Tijdens corona werd het meer dan een tijdverdrijf; ze ging puzzels verkopen en specialiseerde zich in stads- en dorpsgezichten. Nog steeds puzzelt ze elke week, soms wel tot drie uur in de ochtend. „Als ik dat ene stukje vind, en een mooi beeld zie ontstaan, voel ik een geluksgolfje door me heen gaan.”
Veel mensen ervaren puzzelen als ontspannend en stressverlagend. Ook houdt puzzelen de cognitieve vaardigheden scherp en zou het mogelijk de kans op dementie verkleinen. Bovendien brengt het mensen samen. Samen puzzelen, blijkt uit onderzoek, kan samenwerking in andere taken bevorderen én het humeur verbeteren.
Wie ontspanning zoekt, is op het NK legpuzzelen aan het verkeerde adres. Teams moeten zo snel mogelijk een nieuwe Jan van Haasteren-puzzel voltooien — bekend om chaotische scènes vol grapjes en karikaturale figuren (zoals vrouwen met enorme borsten of indianen met verentooien). Niks stressregulatie, hier draait het om adrenaline en harde resultaten. Als bezetenen wordt er door de deelnemers gesorteerd: kleur bij kleur, randje bij randje. Team ‘Er mist er 1’ maakt snel meters. Team ‘Pièce de Résistance’ oogt verhit.
Thijs van team ‘De wilde meiden (en Thijs)’ is niet beschikbaar voor commentaar – hij heeft geen tijd om op te kijken. Lieke (26) vertelde eerder dat ze serieus heeft getraind. „Mijn smartwatch sloeg op tilt. Mijn hartslag zat al een halfuur boven de 120 terwijl ik geen millimeter bewoog.” De ‘Vino Puzzelaars’ — een groep vrouwen gekleed in witte T-shirts met een glas wijn erop — staan er luchtiger in. „Hoe wij ons hebben voorbereid? Vooral weinig puzzelen en heel veel wijn.” De vier leden van het team genaamd ‘Geluk zit in een klein hoekje’ dragen een roze octopus op hun hoofd — een terugkerend wezen in de JvH-puzzels.
Even is er ontspanning als het nummer ‘Sweet Caroline’ door de ruimte schalt en iedereen meezingt. De playlist is zorgvuldig samengesteld door Dimmy, de vrouw van René van der Zwet, en staat al weken voorafgaand aan de voorronde online. „Zo kunnen de deelnemers oefenen op de juiste cadans.”
De deelnemers zijn vooral witte vrouwen. Aan de bar zitten Remco en Klaas uit het Friese dorp Langweer, die al voor het vierde jaar op rij hun vrouwen én dochters naar de voorronde rijden. „Die zijn zo nerveus, die kun je niet zelf de weg opsturen”, zegt Remco. En supporten doen ze graag. „Puzzelen draait om gezelligheid”, zegt Klaas. Dat vindt een mannelijke supporter aan de andere kant van de bar ook. „Je kan je zondagen slechter besteden”, zegt hij met een biertje en bitterbal in de hand.
„Waar zijn die kutstukjes!” klinkt het vanuit een hoek. „Maak ruimte!” van de andere kant. Na een uur, 1.02.39 om precies te zijn, is het eerste team klaar. Helemaal tevreden zijn ze niet, vorig jaar waren ze sneller. Saskia van Haasteren, dochter van Jan van Haasteren en vaste bezoeker van het NK, vond het in ieder geval een mooie dag: „De puzzelwereld is een blije wereld.”
Voorronde NK legpuzzelen in buurtcentrum de Brink in Obdam.