Vervolging Een golf van arrestaties en een wetsvoorstel dat homoseksualiteit in Senegal, reeds verboden, nóg zwaarder bestraft, zorgen voor paniek binnen de lhbti+-gemeenschap, en onder activisten en zorgverleners. „Waarom laat niemand van zich horen?”
Anti-lhbti+-demonstranten in Dakar eisen harder optreden van de overheid.
Hoe het gaat met zijn cliënt? Tsja, naar omstandigheden gaat het goed, zegt advocaat Kandiack François Senghor. „Hij had alleen nooit gedacht dat hij vast zou komen te zitten.” Nog niet zo lang geleden kenden Senegalezen Djiby Dramé hoofdzakelijk van zijn liedjes, gezongen in lokale talen en uitgevoerd met traditionele instrumenten als de kora en de djembé. En vooral van de duetten met zijn vrouw Maman Chérie.
Tot zijn arrestatie vorige maand samen met elf mannen, onder wie een populaire televisiejournalist. De aanklacht: actes contre nature, of onnatuurlijke handelingen zoals homoseksuele relaties in Senegals strafwet worden omschreven. Volgens de politie hebben Dramé en een aantal andere arrestanten zich onder meer ook schuldig gemaakt aan het „opzettelijk overdragen van hiv/aids door onbeschermde seks”.
Het nieuws ontketende in Senegal, waar de bevolking zeer religieus en overwegend islamitisch is en waar op homoseksualiteit een groot taboe rust, een ongekende golf van homofobie. Online, in televisietalkshows en op de voorpagina’s van kranten die vrijwel dagelijks met nieuwe details over de zaak naar buiten komen.
Alles ligt daarbij op straat. De voor- én achternamen van de verdachten, die de politie via WhatsAppgroepen opspoorde. Of ze al dan niet besmet zijn met hiv/aids. Net als hun vermeende bekentenissen. „We weten onder welke omstandigheden die zijn afgelegd”, zegt advocaat Senghor. Hij diende een klacht in tegen de agent die het onderzoek leidde, omdat hij Dramé onder druk zou hebben gezet zijn verhoor zonder advocaat te doen.
De affaire gaf nieuw vuur aan de lobby van conservatieve groepen die al jaren stelt dat homoseksualiteit, waarop in Senegal al één tot vijf jaar celstraf staat, nog veel zwaarder moet worden bestraft. Met succes, dit keer. Vorige week verkondigde premier Ousmane Sonko dat hij de celstraffen wil verhogen naar vijf tot tien jaar, en dat het financieren of „promoten” van homoseksualiteit straks strafbaar wordt.
Vooral dat laatste is zo breed geformuleerd, dat zelfs een regenboogsticker al als een overtreding kan gelden. De wettekst, reeds goedgekeurd door de regering, ligt nu bij het parlement, waarin Sonko’s partij Pastef – Les Patriotes de meerderheid heeft.
De nieuwe wet, evenals een golf arrestaties die op de aanhouding van muzikant Djiby Dramé en de anderen volgde, heeft geleid tot grote paniek. Niet alleen binnen de lhbti+-gemeenschap, ook mensenrechtenactivisten en hulpverleners zijn als de dood publiekelijk aan de schandpaal te worden genageld wanneer zij zich kritisch uitspreken. Websites van ngo’s zijn uit de lucht, telefoons staan uit, mails blijven onbeantwoord.
„Waar zijn ze allemaal?”, verzucht Safiatou Thiam, hoofd van Senegals Nationale Raad voor Aidsbestrijding, een publiek orgaan waar ook premier Sonko zitting in heeft. Als ze op de bank in haar kantoor plaatsneemt, waarschuwt ze: ze is moe. Ze verkeren in „crisismodus”, zegt Thiam, als arts gespecialiseerd in de infectieziekte. Allereerst door alle onzin die deze dagen online en in de media over hiv/aids voorbij komt.
Thiam en haar collega’s zagen zich genoodzaakt in korte tijd twee notities te publiceren waarin ze „feiten op een rij zetten”. Zoals dat Senegals strafrecht transmissions volontaires – opzettelijke overdracht – van de ziekte verbiedt. In de praktijk is dat bijzonder moeilijk te bewijzen: wist de betrokkene vóór het seksuele contact dat hij of zij hiv-positief was, staat vast dat de partner voordien geen hiv had en nadien wel, en kan worden aangetoond dat er geen condoom is gebruikt?
„We beperken ons tot het strikt technische”, zegt Thiam. Ieder woord wordt gewogen. En nog, vertelt ze, worden ze „gelyncht” in sommige reacties. „Onze verantwoordelijkheid is de publieke zorg”, werpt Thiam terug. „Daarin veroordelen wij niemand.”
Hoewel de arts zegt de kritiek niet erg te vinden, maakt ze zich wel grote zorgen. Senegal geldt als succesvol voorbeeld in de regio in het bestrijden van hiv/aids. Met 0,3 procent van de bevolking die seropositief is, is de besmettingsgraad er vele malen lager dan in omliggende landen. De kanttekening: het zijn vooral homoseksuele mannen die worden getroffen, zegt Thiam. „Dan schiet het omhoog naar één op de drie, één op de vier.”
In klinieken door het land kunnen zij (evenals besmette vrouwen en kinderen) terecht voor een behandeling die voor zo’n kwart gefinancierd werd door het Amerikaanse USAID. Tot de regering-Trump daar de snoeischaar in zette. Nu komt daar deze klap boven op. „Onze patiënten zijn in paniek”, zegt Thiam. „Sommigen belden ons op en dreigden onze dossiers te verbranden, uit angst dat de politie die komt innemen en hun naam ziet.”
Hoewel premier Sonko bij de presentatie van de geamendeerde wet benadrukte dat de zorg en zorginstellingen hier niet onder zullen vallen – en hij uithaalde naar mensen en media die de hiv-besmetting van anderen publiekelijk deelden – lijkt het kwaad al geschied. In de enkele klinieken in de hoofdstad Dakar waar de hiv-preventiepil PrEP wordt verstrekt, zijn de wachtruimtes leeg. Patiënten durven niet meer te komen.
Zij werkt voor de overheid, zegt Thiam. „Er is maar zoveel dat ik kan doen. Maar waar zijn al die ngo’s die geld ontvangen om op te komen voor mensenrechten?” Stilte.
Een uitzondering is de nieuwe voorman van de Senegalese Liga voor Mensenrechten. In een interview in de lokale krant l’Observateur noemde hij homoseksuelen „ziek”. Daarmee echoot hij wat velen denken. In Senegal is het voor homoseksuele mannen en vrouwen nooit gemakkelijk geweest. In een enquête van Afrobarometer antwoordde vorig jaar nog 97 procent van de ondervraagde Senegalezen liever geen homoseksuele buren te hebben.
De laatste jaren is de haat verder aangewakkerd door ultraconservatieve organisaties als het islamitische Jamra, dat in de hoofdstad Dakar regelmatig anti-lhbti+-demonstraties organiseert. Homoseksualiteit wordt door hen weggezet als een „westers importproduct” dat de „nationale waarden” bedreigt, een argument dat ook in andere Afrikaanse landen wordt gebruikt waar de repressie van homoseksuelen toeneemt.
Dit terwijl de strafbaarstelling van homoseksualiteit vijf jaar na de onafhankelijkheid gekopieerd werd uit het wetboek van voormalig kolonisator Frankrijk. Dat vooral Westerse christenen, met Amerikaanse evangelisten voorop, tegenwoordig stevig lobbyen voor strenge anti-homowetten op het continent lijken ze voor het gemak eveneens te vergeten.
Vorig jaar leidde de afkeer van vermeende westerse pro-lhbti+-inmenging nog tot een waarschuwing aan alle diplomatieke missies. Er lekte uit dat in Dakar een mede door de Nederlandse ambassade geplande besloten bijeenkomst over lhbti+-rechten zou worden gehouden. Premier Sonko ontbood daarop de Nederlandse ambassadeur. „Senegal duldt geen enkele vorm van propaganda of promotie van het lhbti-fenomeen op zijn grondgebied”, tekende zijn minister van Buitenlandse Zaken op.
Voor hij aan de macht kwam in 2024 beloofde Sonko dat het zwaarder bestraffen van homoseksualiteit „zijn eerste stap” zou zijn. Het voorval rond de ambassades was daarom koren op de molen van critici die vonden dat hij na zijn aantreden als premier weinig haast maakte met die belofte. De hysterie na de arrestatie van zanger Djiby Dramé en journalist Pape Cheick Diallo, populair om zijn tv-interviews met sterren, lijkt de laatste zet te hebben gegeven.
Daarbij kwam dat hun arrestatie samenviel met een andere explosieve zaak: het oprollen van een internationaal, door een Fransman geleid pedofielennetwerk. Straatjongens zouden niet alleen misbruikt zijn, maar ook opzettelijk met aids besmet. In de berichtgeving en aan talkshowstafels worden de twee zaken regelmatig met elkaar verward. Wat blijft hangen: homoseksueel „gevaar” en „opzettelijke aidsbesmettingen”.
„Dit gebeurt allemaal in een context van politiek nationalisme”, zegt Safiatou Thiam van de Nationale Raad voor Aidsbestrijding. Maar het politiek inzetten van anti-homosentimenten is van alle tijden, benadrukt zij. „Zowel door de oppositie als degenen aan de macht.”
Het komt de regering niet slecht uit dat alle aandacht hierop is gericht. Het land verkeert in economische malaise sinds duidelijk werd dat de vorige regering een miljardenschuld verdoezelde. Zo waren er de afgelopen maanden op universiteiten protesten vanwege niet uitbetaalde studiebeurzen. In Dakar kwam daarbij onlangs een student om het leven.
Wanneer over de wetswijziging wordt gestemd, is nog onduidelijk. Maître Senghor, advocaat van zanger Dramé, verwacht niet dat iemand zich ertegen zal uitspreken. „Wie dat doet, zet zijn leven op het spel.” Hij merkt het zelf, zegt Senghor. Op sociale media wordt hij voor alles en nog wat uitgescholden, omdat hij Dramé bijstaat. „Mensen zien het verschil niet tussen een verdachte verdedigen en homoseksualiteit steunen.”
Voor hem is het een principekwestie, zegt de advocaat. „Ik verdedig het recht.”