Oorlog Iran China is een van de belangrijkste internationale partners van Iran. Maar Beijing opereert behoedzaam rond de oorlog in de Golf. „Je ziet hoe China een poging doet om niemand in de regio voor het hoofd te stoten.”
De Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi eerder dit jaar. Wang belde met Iran over de oorlog, en met Rusland, Frankrijk en Oman.
Dat China de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran scherp zou veroordelen viel te verwachten. Minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi noemde zondag de „openlijke moord van een soevereine leider” onacceptabel, verwijzend naar de dood van opperste leider Ali Khamenei. Hij sprak van een terugkeer naar de „wet van de jungle” die door de internationale gemeenschap moet worden gestopt. China roept op tot beëindiging van de gevechten en een terugkeer naar de onderhandelingstafel.
Tegelijk bevindt het land zich in een ingewikkelde positie. China is een van Irans belangrijkste internationale partners, vooral op economisch vlak, maar het hecht ook veel waarde aan de betrekkingen met de Golfstaten die door Iran worden aangevallen. In een telefoongesprek met zijn Iraanse ambtgenoot sprak Wang steun uit voor het recht van Iran om zich te verdedigen, maar hij riep het land ook op de „begrijpelijke zorgen van buurlanden” te respecteren.
„Je ziet hoe China een poging doet om niemand in de regio voor het hoofd te stoten”, zegt Andrea Ghiselli, expert op het gebied van betrekkingen tussen China en het Midden-Oosten aan de University of Exeter. Behalve met Iran belde China de afgelopen dagen ook met Rusland en Frankrijk, en met Oman, dat de onderhandelingen tussen Iran en de Verenigde Staten begeleidde.
Naar verwachting blijft de Chinese steun voor partners in de regio beperkt tot retoriek. China koopt veel olie uit Iran, en levert zo belangrijke economische steun buiten het Westerse sanctieregime om. Maar China’s buitenlands beleid legt de nadruk op diplomatie en economische banden en het land doet geen toezeggingen op het gebied van veiligheid. Dat merkte Iran ook tijdens de twaalfdaagse oorlog tussen Iran en Israël vorig jaar, toen sommigen in Iran op meer steun uit China hadden gehoopt.
Mohammadbagher Forough, onderzoeker van de betrekkingen tussen China en landen in de Golfregio en verbonden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en aan Instituut Clingendael, zegt dat de relatie tussen Iran en China niet zo hecht is als in het Westen vaak wordt gedacht. „Ik zou het woord bondgenoot niet gebruiken. Het zijn partners, en daar zijn verschillende gradaties in. China noemt Nederland een partner, en Iran, en Pakistan. Die laatste wordt een ‘partner voor alle weersomstandigheden’ genoemd, inclusief actieve hulp in oorlogstijd. De relatie met de VS en de EU is een voor zonnig weer. Bij Iran gaan ze zo ver als regen, maar niet tot zware storm.” China steunt Iran diplomatiek en economisch, maar zal er niet voor ten oorlog trekken.
China komt hier in principe goed uit, denkt Ghiselli, zeker nu veel westerse leiders de Amerikaanse en Israëlische aanvallen niet veroordelen als in strijd met het internationaal recht. „Voor mensen in het mondiale Zuiden, die het belangrijkste publiek zijn voor China’s diplomatieke boodschappen, bevestigen de reacties van leiders in Europa, Canada of Australië de dubbele standaard van het Westen. China kan dat standpunt vertegenwoordigen en de gebeurtenissen verder afwachten.” Daarnaast is het gunstig voor China als de Verenigde Staten veel raketten en andere militaire goederen verbruiken, en de Amerikaanse marine het zo druk heeft.
Op economisch vlak is China veel belangrijker voor Iran dan andersom. Ruim 80 procent van de olie die Iran exporteert gaat naar China, maar voor China is dat slechts zo’n 13 procent van de totale olie-import. Bovendien heeft het land zich voorbereid. Het afgelopen jaar importeerde China meer olie dan het nodig had, om de strategische voorraden aan te vullen, en het land kan ook terecht op andere markten.
„Voor China is deze olie niet van existentieel belang”, zegt Forough. „China heeft veel groene energiebronnen en importeert steeds meer via pijpleidingen uit Rusland. Tegelijk wil China voorkomen dat het te afhankelijk van Rusland wordt, dus het houdt een belang in de regio.”
Een satellietfoto van maandag laat een grote rookpluim zien afkomstig van een schip in de Iraanse haven Bandar Abbas aan de Straat van Hormuz waarop een explosie heeft plaatsgevonden.
Een blokkade van de Straat van Hormuz zou Chinese rederijen wel hard kunnen raken. ”Als de oorlog voortduurt, kan Iran [in de Straat van Hormuz] gunsten verlenen aan wie het wil, inclusief China, zoals de Houthi’s wél Russische en Chinese schepen doorlaten maar geen schepen uit landen die ze mede verantwoordelijk houden voor de genocide in Gaza”, zegt Forough. „Daar zal Iran ongetwijfeld iets voor terug willen. Dat is het punt van de relatie tussen Iran en China: ze kunnen onafhankelijk, en zelfs in weerwil van elkaar handelen.”
Toch leidt de oorlog wel degelijk tot zorgen voor Chinese beleidsmakers. In een interview zei politicoloog Cui Shoujun van Renmin University dat China bang is dat gerichte Amerikaanse acties tegen vijandige landen „routine” worden. Junzhengping, een mediastudio gelinkt aan het Chinese leger, schrijft dat de gebeurtenissen elke Chinees eraan moeten herinneren dat waakzaamheid is geboden. „Alleen door alert te blijven en ons voor te bereiden op onvoorziene omstandigheden kunnen we vrede en stabiliteit beschermen,” schrijft het platform in een veel gedeeld bericht.
Daarnaast wordt er gespeculeerd over wat dit betekent voor het bezoek van de Amerikaanse president Trump aan China, dat gepland staat voor eind maart. Onduidelijk is of de oorlog dan nog gaande is. Is Beijing nog steeds bereid Trump volgens plan te ontvangen? En zit een grootse ontvangst met een militaire parade, waar Trump twee weken geleden nog naar zei uit te kijken, er nog in? De verhoudingen tussen de VS en China leken de laatste tijd wat te verbeteren. Ghiselli denkt niet dat China dat vanwege de oorlog met Iran op het spel zal zetten. „Ik voorzie niet dat dit grote impact op Chinees-Amerikaanse relaties gaat hebben.”
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet