Sound of Falling Het is de must-see artfilm van dit moment. Dit poëtische spookverhaal over de geschiedenis van Duitsland door de ogen van vier generaties vrouwen ontstond per ongeluk, toen regisseur Mascha Schilinski een andere film schreef.
Angelika keurt in de DDR van de jaren tachtig haar lichaam in 'Sound of Falling'.
Zeg nooit dat uitstelgedrag nergens toe leidt. Soms ontstaan de beste ideeën in ledigheid. De artfilm Sound of Falling, waar de hele filmwereld het over heeft, ontstond per ongeluk toen regisseur Mascha Schilinski en scenarioschrijver Louise Peter zich voor de zomer hadden teruggetrokken in een verlaten boerenhoeve in de Duitse regio Altmark.
Schilinski had furore gemaakt met de speelfilm Die Tochter (2017), over een manipulatief meisje dat tijdens een vakantie op een Grieks eiland wil voorkomen dat haar gescheiden ouders weer bij elkaar komen. Na wat afleveringen van een politieserie te hebben geregisseerd om draaiuren te maken was het tijd voor haar tweede film. Peter had alleen nog korte films geschreven.
Na het schrijven dronken ze wijn, kletsten en fantaseerden ze over de mensen die daar voor hen hadden gewoond. De Altmark is een historisch beladen plek. Ooit het hart van Pruisen, toen een randregio, en aan het einde van de Tweede Wereldoorlog een front tussen Duitse en Russische soldaten. Daarna vormde de rivier de Elbe de grens tussen Oost en West, en in deze eeuw werd de streek ontdekt door ex-Wessies op zoek naar een zomerhuis.
Het huis zelf was na de val van de Muur achtergelaten, en het tweetal zag hoe bij wijze van spreken de tafel nog gedekt was alsof de bewoners er die ochtend pas waren vertrokken. Maar dan overdekt met stof. De vondst van een foto van drie jonge vrouwen op de binnenhof die recht de camera inkeken zette hun verbeelding op scherp. Wie waren zij? Ze bevonden zich precies op dezelfde plek als zij, maar dan honderd jaar eerder. Hoe waren hun levens verbonden?
En zo kwam er een andere film dan die ze hadden moeten maken: Sound of Falling, „een film met vier tijdlijnen, over vier meisjes en jonge vrouwen die door die gangen hebben gelopen, in die slaapkamers hebben geslapen. Alma in de jaren 1910, Erika tijdens de Tweede Wereldoorlog, Angelika in de nadagen van Oost-Duitsland en Lenka in het heden.” Regisseur Schilinski wilde dat de film zou „aanvoelen als een herinnering.” Niet-lineair, maar associatief in beeld en geluid, „waardoor je soms niet meteen weet in welk tijdperk je je bevindt”. Dat was volgens haar nodig om thema’s als „transgenerationeel trauma en onderdrukte seksualiteit” vorm te geven.
Om tegenover de financiers te benadrukken dat het een onconventionele film zou worden, zette Schilinski op het titelblad van het scenario een foto van de Franse filmmaker Robert Bresson met een van zijn fameuze citaten eronder: „Ik wil dat mensen een film voelen voordat ze hem begrijpen.”
Director of Photography Fabian Gamper, ook haar echtgenoot, was van meet af aan betrokken bij de ontwikkeling van de stijl: „Als je geen klassieke dramaturgie hebt, worden beeld en geluid veel belangrijker voor de structuur.” Hij werkte onder meer met zogeheten pinhole-lenzen [verwant aan de camera obscura] om spookachtige lichtveranderingen vast te leggen. En hij gebruikte een steadycam, waardoor het lijkt alsof de camera als een geest door de ruimte beweegt.
Angelika beleeft een doodsvisioen in ‘Sound of Falling’.
De belangrijkste inspiratiebron waren echter zogeheten post-mortem foto’s, een gewoonte uit de begindagen van de fotografie om pas overleden gezinsleden in vol ornaat te midden van de levenden op te stellen voor een familieportret. Als de rigor mortis (lijkstijfheid) al was ingetreden, werden de oogleden dichtgenaaid en werden er pupillen op geschilderd alsof de ogen toch nog open waren. Door de lange belichtingstijd van die foto’s ontstond er nog een ander griezelig effect: de overledenen waren de enigen die niet bewogen, waardoor ze er het scherpst op stonden.
Wie de film ziet ontdekt dat de film inderdaad, zoals Bresson voorschreef, eerst gevoelsmatig klopt. Daarna kan eventueel het puzzelen beginnen. Hoe komt het dat de hoofdpersonen een handeling uit een eerder tijdperk lijken te herhalen? Dat de wind en de krekels in 1910 en 2020 gewoon de wind en de krekels zijn gebleven? En dat er soms vliegen van het ene naar het andere decennium lijken te vliegen?
Daarvoor was het werk van editor Evelyn Rack en sound designer Billie Mind cruciaal. Ze vertellen in Berlijn dat het scenario bijna niet te pitchen was geweest: geen plot, geen traditionele structuur, geen doelgerichte personages. „En tegelijkertijd was het het mooiste scenario dat we ooit lazen. Literair. Associatief. Eerder een ruimtetijd-continuüm dan een verhaal.”
Daarom bedongen ze dat ze de film konden monteren als een documentaire, en het verhaal aan de montagetafel herschrijven, op zoek naar de associaties die beeld en geluid opriepen. Rack: „Mensen vergeten snel dat dingen die op papier goed werken, eenmaal gefilmd best nog veel vragen kunnen oproepen. De eerste tien scènes bijvoorbeeld voelden allemaal als het begin van een nieuwe film, terwijl je bij het lezen meteen in een flow zit. Dus dat zijn we gaan herstructureren. We besloten drie criteria te hanteren voor de overgangen van het ene naar het andere tijdperk: emotie, locatie en sfeer. Dus we snijden vaak naar dingen die op dezelfde plek gebeuren, of we zien iemand uit het raam kijken en dan een andere tijdsperiode zien.”
Tijdens de première in Cannes vorig jaar werd Sound of Falling bekroond met de Juryprijs, en begon een zegetocht langs andere filmfestivals. In het persmateriaal voegden ze toen een schema toe met alle veranderingen. Niet dat er zo veel scènes sneuvelden. Bijna al het gedraaide materiaal is gebruikt. Wel knipten ze soms scènes in tweeën om bepaalde personages vaker te laten terugkomen. De grootste ingreep: de eerste scène uit het scenario sluit nu de film af.
In het sound design werden soms kleine geluiden toegevoegd om de toeschouwer als het ware in diens hoofd te laten mee-editen. En Mind gebruikte geluidsopnames van de NASA- en ESA-ruimtestations om dingen te laten horen die bekend en onbekend tegelijkertijd klinken. „Soms denk je dat je water hoort, maar dan is het eigenlijk Pluto.” Net als Schilinski en Peter hun verhaal bedachten tijdens de almaar durende afrondingsfase, werden ook de belangrijkste beslissingen tijdens de post-productie genomen door vaak het hoofd leeg te maken: „We hebben nog nooit zoveel gewandeld en koffie gedronken.”
Een traditioneel dodenmaal van het boerengezin anno 1910, in ‘Sound of Falling’.
Sound of Falling. Regie: Mascha Schilinski. Met: Luise Heyer, Lena Urzendowsky, Filip Schnack. 155 min.
Al meteen valt je mond open van verbazing bij Sound of Falling. Alma van zeven en haar zusjes spijkeren anno 1910 de pantoffels van de dienstmeid aan de drempel vast en giechelen als zij valt, waarna de camera achter een vrolijke, woeste achtervolging door de boerenhoeve aan dendert. Hij komt tot stilstand bij Alma die, plots alleen, door een sleutelgat haar moeder begluurt bij een huisaltaar vol post-mortem familieportretten met pas overledenen, toen een gebruik. Alma identificeert zich met een dood blond meisje dat op een sofa is gezet met twee enge porseleinpoppen. Daarachter een spook: de moeder, die kennelijk bewoog.
Het is een vreemd, beeldschoon en morbide beeld dat Sound of Falling in zekere zin samenvat. De film focust op een plek: een boerderij in de Altmark, bij de rivier de Elbe. Mensen zijn passanten, fantomen, in een film die door vier zijdelings verbonden meisjeslevens en tijden vlindert. De zevenjarige Alma observeert in 1910 de patriarchale boerenzeden, Erika besluipt begin jaren veertig ’s nachts haar bedlegerige oom Fritz met z’n houten been, haar nichtje Angelika worstelt in de late DDR met incestueuze issues, Lenka, wier ouders in het heden de verlaten boerderij restaureren, bewondert dorpsmeisje Kaya. Lens, stijl en kleurenpalet houden de tijdperken uit elkaar. We ervaren de realiteit, de mijmeringen van de meisjes – en hun sinistere fantasie.
Sound of Falling herinnert me aan Andrej Tarkovski’s Mirror, die flarden en patronen van een geheugen visualiseerde. Hier betreft dat een collectief geheugen. We zien een evolutie van de barse zeden van Michael Hanekes Das weisse Band naar een milder bestaan, maar voor meisjes blijft opgroeien een griezelig vooruitzicht. De film exploreert de dromerige doodsdrift van films als Picnic at Hanging Rock of The Virgin Suicides. Hoe zou het zijn om dood te zijn? Sowieso zorgeloos.
De fotografie van Francesca Woodman had grote invloed op de film. Zij wierp zich op 22-jarige leeftijd uit her raam – Sound of Falling – waarna haar werk alsnog erkenning vond. Woodman liet haar lichaam in dingen verdwijnen of fotografeerde met lange sluitertijd: al het levenloze is scherp, zijzelf een bewegende veeg. Zo is ook in Sound of Falling het leven een passant en blijft de dood, met de vlieg als zijn heraut. Een verbluffende, ongrijpbare ervaring.