Een schilderij dat in 1960 werd afgeschreven als authentieke Rembrandt en in een privécollectie verdween, blijkt na nieuw onderzoek van het Rijksmuseum wel van de hand van de Hollandse meester.
schrijft voor de Volkskrant over kunst, cultuur en moderne mores.
Onderzoekers van het Rijksmuseum stellen dat Het visioen van Zacharias in de tempel (1633), 66 jaar nadat het werd afgeschreven, tóch echt door Rembrandt is geschilderd. Na twee jaar onderzoek krijgt het museum het werk nu langdurig in bruikleen.
Een oude man met goudglanzend gewaad, die verbaasd terugdeinst naast zijn gouden staf en offerpot. Ooit dacht men dat dit kleine schilderij van Rembrandt was. In 1960 oordeelden experts echter: geen Rembrandt. Sindsdien verdween het schilderij ‘onder de radar’ in een privécollectie. Totdat twee jaar geleden de eigenaar een foto stuurde naar het Rijksmuseum. Of ze het misschien wilden onderzoeken?
Voor Jonathan Bikker, conservator 17de-eeuwse schilderkunst in het Rijksmuseum, was dat het eerste – voorzichtige, uiteraard – aha-moment. Het zóú een eigenhandige Rembrandt kunnen zijn. Want Bikker en Petria Noble, voormalig hoofd restauratie, zagen meteen overeenkomsten met een ander schilderij van Rembrandt, in de collectie van het Getty Museum in Los Angeles. Het schilderij kwam naar het museum. ‘Toen we het zagen, wisten we dat we dit moesten onderzoeken.’
En dan treedt de boel in werking: röntgen, ‘macro XRF scanning’, infrarood; technieken om ondertekeningen, overschilderingen en diepere lagen verf te kunnen bestuderen. Er werden verfmonsters genomen om te zien of die overeenkomen met verf die Rembrandt gebruikte. En er werden jaarringen gemeten van het paneel om te zien wanneer de boom was omgehakt en of dat klopt met de datering van het schilderij. Er werd veel gekeken en vergeleken.
Vijf vragen over het schilderij dat toch een echte Rembrandt blijkt.
Wat is dit voor een schilderij en wie is Zacharias?
Zacharias, de vader van Johannes de Doper, deinst terug omdat hij van de aartsengel Gabriël heeft gehoord dat hij een zoon zal krijgen. Dat gelooft hij niet, hij is immers al oud en zijn vrouw ook. Op dit schilderij zie je de engel niet. Voor wie zich afvraagt hoe je dan kunt zien dat het om Zacharias gaat, legt Jonathan Bikker uit: ‘Het schilderij is gebaseerd op 16de-eeuwse prenten waarop die engel wel te zien is.’ Het schilderij is nogal extreem in de licht-donkerverschillen; de mantel, staf en kan springen eruit alsof er een spotlicht op staat. De achtergrond en zelfs het tafelkleed lijken een donker moeras – extra aandacht dus voor de hoofdfiguur.
Waarom Rembrandt?
De hamvraag natuurlijk, maar niet makkelijk te beantwoorden – kunstgeschiedenis is geen wiskunde. Bikker zegt dat het een combinatie is van onderzoek. ‘Harde’ aanwijzingen: de boom werd gekapt tussen 1625 en 1640, het paneel is gedateerd op 1633. Er staat een echte handtekening van Rembrandt op. De verf blijkt dezelfde als die Rembrandt gebruikte. Er zijn veranderingen in de compositie onder de verflaag ontdekt, het oor van het wierookvat is bijvoorbeeld smaller gemaakt. Dat is bewijs dat het een origineel schilderij is en geen kopie.
Ander onderzoek: kijken en vergelijken. Details komen overeen met onder meer het schilderij uit Los Angeles, hooglichten en gezichtsuitdrukkingen zijn precies zo geschilderd. Gevraagd naar het aandeel van kennerschap in deze toeschrijving, zegt Jonathan Bikker: 99 procent. ‘Kijken met kennis is alles. Ook de data uit technisch onderzoek moeten worden geïnterpreteerd.’
Waarom was het dan eerst geen Rembrandt?
In 1960 schreef de Duitse kunsthistoricus Kurt Bauch dit schilderij af, zonder noemenswaardige argumenten. Hij dacht dat het door Jan Lievens was geschilderd. In 1969 stelde Horst Gerson van de Universiteit van Groningen dat het schilderij een kopie van een verloren gegaan origineel is. Het Rembrandt Research Project, dat het hele oeuvre van Rembrandt met nieuwe technieken onderzocht, bestudeerde dit schilderij nooit.
Jonathan Bikker denkt dat het te maken heeft met een ander beeld dat kenners in die tijd van Rembrandt hadden. Zo gingen ze ervan uit dat Rembrandt in zijn vroege jaren fijn, glad en kleurrijk schilderde, en later pas losser en met een donkerder palet. Dat is niet zo, is inmiddels bekend: Rembrandt paste zijn stijl per schilderij aan, mogelijk ook per onderwerp. Zacharias is een donker werk met hier en daar een enorm dikke verflaag: ‘Het gewaad is spectaculair geschilderd. Juist omdat het op paneel geschilderd is, is het dikkere reliëf van de verf mooi zichtbaar.’
Het Rembrandt Research Project is afgesloten, de grootste expert Ernst van de Wetering stierf in 2021. Neemt het Rijksmuseum nu de taak van Rembrandt-onderzoek over?
Wat Jonathan Bikker betreft, graag. De apparatuur ervoor is in huis, net als de beste onderzoekers, en ‘het Rijksmuseum heeft de grootste collectie Rembrandt-schilderijen ter wereld. Bovendien: we verdienen er niet aan.’ Maar er is wel discussie over, voegt hij toe. Desgevraagd zegt Rijksmuseum-directeur Taco Dibbits dat hij het een minder goed idee vindt: ‘Het ontbreekt ons aan tijd daarvoor. We onderzoeken alleen wanneer het van belang is voor onze collectie, of als het nieuw inzicht in Rembrandt kan opleveren.’
En er is altijd de vraag wie er financieel profijt van heeft. Want als een schilderij echt van Rembrandt is, stijgt de marktwaarde in veelvoud. Bikker: ‘Het is raar als een handelaar wordt geloofd die geld verdient aan zijn eigen toeschrijving.’ Bedoelt hij misschien Jan Six, die meermaals een schilderij dat te koop stond, toeschreef aan Rembrandt? Bikker laat de conclusie aan ons. Dibbits voegt toe dat onderzoek niet door één persoon gedaan moet worden: ‘Je hebt een werkgroep nodig, een team van experts met goede instrumenten en zonder financieel belang.’
Speelde AI nog een rol in het authenticiteitsonderzoek?
Nee, zegt Bikker. ‘Het observeren en onderzoeken van een object is mensenwerk.’ Van alle technieken die er sinds de afschrijving in 1960 zijn bijgekomen, is fotografie volgens hem de belangrijkste. ‘In 1960 werkte men vaak met zwart-witfoto’s. Nu kan een eigenaar detailfoto’s maken die meer laten zien dan je met het blote oog kunt onderscheiden. Je kunt schilderijen meteen naast elkaar vergelijken. Dat is een revolutie.’
Het visioen van Zacharias in de tempel is vanaf 4/3 te zien in het Rijksmuseum.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant