Een beetje zelfreflectie – wie heeft daar bezwaar tegen? Niemand. Dat is precies het probleem. Voor je het weet, word je als docent bedolven onder reflectieverslagen. Daar kunnen collega’s op het hbo over meepraten, want daar is reflecteren sinds de jaren nul omarmd als belangrijke loopbaancompetentie waar flink mee geoefend moet worden.
Dat levert een stroom aan portfolio’s en ontwikkelplannen op die allemaal een voorschot lijken te nemen op het functioneringsgesprek met obligate vragen als: ‘Waar sta je?’, ‘Wat zijn je doelen?’, ‘Hoe vind je zelf dat het gaat?’, ‘Wat zou je een volgende keer anders doen?’ Die laatste vermoedelijk steevast door studenten beantwoord met ‘eerder beginnen’ en ‘beter plannen’.
Inmiddels krijgt het reflectieverslag ook aan de universiteit voet aan de grond. Nu ChatGPT steeds beter wordt in het schrijven van teksten, moeten we ons volgens sommige onderwijsvernieuwers niet langer richten op ‘cognitieve vaardigheden’, maar een ‘meaningful and holistic teaching approach’ omarmen. Dit kan je ook naar het Nederlands vertalen, maar dan loop je het risico dat iemands bullshitdetector afgaat. Voor zinnen die leeg zijn, maar gewichtig moeten klinken, is Engels de onbetwiste voertaal.
Annemarije Hagen is essayist en docent politics, psychology, law & economics aan de Universiteit van Amsterdam. In de maand maart is zij gastcolumnist op volkskrant.nl/opinie.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier meer over ons beleid.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Binnen deze holistische visie op onderwijs is een glansrol weggelegd voor reflectie. Voor ‘diepe reflectie’, welteverstaan. Zo moesten mijn studenten voor een vak in onderzoekvaardigheden een uitgebreide reflectie van 800 (!) woorden schrijven over hun ‘persoonlijke epistemologische reis’. In deze opdracht moesten ze nagaan welke ervaringen hun opvattingen over onderzoeksmethoden hadden doen veranderen.
Hierbij was het de bedoeling ze zich zouden focussen op sleutelmomenten en paradigmaveranderingen, op de zogenaamde highlights van hun reis. Dit leverde glazige blikken op van mijn bachelorstudenten wiens onderzoeksreizen voornamelijk uit korte Google-uitstapjes bleken te bestaan.
Een studente in de groep dacht de gouden tip te hebben. Volgens haar hing het cijfer van dergelijke zelfreflectieopdrachten erg af van de mate van de dramatiek in iemands persoonlijke leven. Het was vooral zaak om dit goed uit te serveren. Toen de anderen bevestigend begonnen te knikken, vreesde ik veel sleutelmomenten met ernstig zieke of dode familieleden onder ogen te krijgen. ‘Na het plotselinge overlijden van mijn vader, verschoof mijn paradigma van post-positivistisch naar constructivistisch.’ Dat werk. Geef dan nog maar eens een magere zes aan deze halfwees.
Dat ‘diepe reflectie’ de vorm aanneemt van een reis, is geen toeval. De reis is de uitgelezen vorm voor een transformatieve belofte: je begint, maakt hoogte- en dieptepunten mee en bent aan het einde een nieuwe (betere) versie van jezelf geworden. Helaas is het reisverslag ook zo ongeveer het saaiste dat er bestaat. Ga maar na wie er leuk over zijn of haar vakantie kan vertellen. Bij veruit de meeste mensen is het te hopen dat ze begrijpen dat ‘Heb je een leuke vakantie gehad?’ een gesloten vraag is. Bovendien heb ik weinig interesse in persoonlijke ontboezemingen (feitelijk of fictief) van studenten. Als docent is mijn interesse toch vooral gericht op hun ideeën.
Hier ligt wat mij betreft dan ook het grootste probleem van dit soort onderwijsvernieuwingen: dat die het denken wegzetten als ‘cognitieve vaardigheid’. Dit wekt de indruk dat leren denken slechts een klein stukje is van de onderwijsvaardigheden-taart, terwijl de holistische methode de hele taart voorschotelt. Maar een originele gedachte ontwikkelen en die op papier krijgen, is niet enkel een vaardigheid, of erger nog, een competentie. De frictie die gepaard gaat met nadenken, uitzoeken, formuleren en herformuleren, maakt denken bij vlagen een existentiële activiteit: iets dat je met je hele wezen doet. Behoorlijk holistisch dus.
Hoewel niet elke schrijfopdracht uitnodigt tot denken, is schrijven nog altijd dé manier om met je eigen gedachten te worstelen. ChatGPT kan inmiddels goed teksten samenvatten, redigeren en literatuursuggesties aandragen, maar het slaagt er niet in om een originele gedachte te formuleren (laat staan uit te werken). Het reflectiejargon beheerst ChatGPT daarentegen tot in de puntjes.
Dit doet vermoeden dat reflecteren, ondanks zijn diepgaande pretenties, geen werkelijk denken behelst. Studenten zelf kwamen tot deze – voor hen geruststellende – conclusie: ze moesten er altijd even inkomen, in zo’n reflectieverslag, maar op een gegeven moment begon het te stromen. Wat begint er precies te stromen? Inderdaad, een typisch geval van reizigersdiarree.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant columns