Woningen Het is een gemiste kans om de bouw van de woningen los te zien van andere thema’s die spelen in de samenleving, schrijft Floor Milikowski. Het is mogelijk om opgaven en vraagstukken met elkaar te combineren en te zorgen dat één plus één niet twee maar drie wordt.
In de wijk Selwerd werd deze zomer een warmtenet aangelegd.
Woningtekort, zorgkosten, energietransitie, landbouw, armoede, eenzaamheid – we hebben momenteel nogal wat vraagstukken op ons bord liggen. Er is geen enkele plek in Nederland waar alles op rolletjes loopt en waar wethouders en raadsleden de komende vier jaar rustig op de winkel kunnen passen. Het lastige met grote problemen en vraagstukken is dat we de neiging hebben om het antwoord te zoeken in grote plannen, oplossingen en aantallen. Het woningtekort? Tien nieuwe steden. Stijgende zorgkosten? Rigoureus bezuinigen. Eenzaamheid? Nieuwe maatregelen en budgetten. Maar het kan anders, het kan slimmer, beter en goedkoper.
Floor Milikowski is journalist en sociaal geograaf. Ze schreef het boek Contouren van een nieuw land.
Wat als we deze vraagstukken niet als losse problemen zien maar als een mozaïek van thema’s die allemaal met elkaar te maken hebben? En wat als we de oplossing niet zoeken in grote gebaren en grootschalige plannen maar in kleinschaligheid, maatwerk en lokale kennis en expertise? Dan blijkt er namelijk veel meer mogelijk dan we ons vaak realiseren.
Een mooi voorbeeld van deze andere manier van denken en doen, is te vinden in Grolloo, een idyllisch dorp in het hart van Drenthe. Recht tegenover het dorpshuis verrees onlangs een hofje met twaalf woningen voor 55-plussers. Niet zo lang geleden stond op deze plek nog een rietgedekte boerderij, maar in het dorp was al enige tijd een verstandhouding ontstaan over de toekomst van deze plek: woningen voor ouderen. Het ontbreken van ouderenwoningen was al langere tijd een pijnpunt in Grolloo. Ouderen die niet meer thuis konden wonen, moesten verhuizen naar Rolde of Gieten. Dat is weliswaar niet de andere kant van de wereld, maar het is wel een ander dorp en niet de eigen vertrouwde omgeving.
De bewoners van de boerderij tegenover het dorpshuis (Markehuis) waren op leeftijd en de woning zou daardoor op den duur beschikbaar komen. Een vermogende ondernemer uit het dorp had al aangegeven dat hij in dat geval de bouw van ouderenwoningen op het kavel wilde financieren. Bovendien toonden de zeer actieve, inmiddels gepensioneerde bewoner Roelof Dilling en dorpscoördinator Siny Vink zich onvermoeibaar in hun ambities om het plan van de grond te krijgen.
Ruim een jaar geleden was het eindelijk zover en werden de woningen rondom het hofje opgeleverd. Het is een levendige plek geworden met een gedeelde binnentuin, ruimte en aan de andere kant privétuintjes met tafels, stoeltjes, lampjes, planten en bloemen. De ingang van het hofje is bewust gesitueerd aan de kant van het dorpshuis en de entree van het dorpshuis wordt verplaatst in de richting van het hofje. Zo ontstaat een vanzelfsprekende overgang tussen wonen en ontmoeting, tussen privé en publiek, tussen op jezelf en samen.
Het hofje in Grolloo biedt een oplossing voor allerhande problemen: ouderen kunnen kleiner en levensloopbestendig in het eigen dorp en binnen de eigen gemeenschap blijven wonen in een leefomgeving met veel sociaal contact. Dit leidt niet alleen tot minder eenzaamheid en meer gezelligheid maar ook tot lagere zorgkosten. Dat is geen overbodige luxe. Uit het Nationaal Ouderenonderzoek 2025 blijkt dat vijftig procent van de ouderen in Nederland zich eenzaam voelt en ruim twintig procent zich zwaar eenzaam voelt. Uit zowel praktijkervaringen van huisartsen als uit onderzoek is bekend dat er een duidelijk verband is tussen eenzaamheid en huisartsbezoeken: wie zich eenzaam voelt, gaat sneller naar de huisarts voor allerhande klachten of voor een luisterend oor. Uit onderzoek van Maastricht University blijkt dat eenzaamheid in Nederland jaarlijks twee miljard euro aan zorgkosten veroorzaakt, variërend van kosten voor de huisarts en medicijnkosten tot specialistische zorg en zorg voor geestelijke gezondheid.
De relatie tussen de woonomgeving en zorgkosten werd mooi inzichtelijk gemaakt door Zorginstelling Kennemerhart, die een vergelijking maakte tussen twee verschillende fictieve ouderen: een man van in de tachtig en een vrouw van in de tachtig met dezelfde zorgbehoefte, die wonen in een zeer verschillende context: de man woont in een hofje met veel sociaal contact, de vrouw in een flat met weinig sociaal contact. De man heeft iedere dag een buur die even komt kijken of alles goed gaat en hij nog een kopje koffie, een boodschap of medicijnen nodig heeft, de vrouw heeft dat niet. De vrouw moet daardoor twee keer per week naar de dagbesteding en heeft meer hulp en ondersteuning nodig van de thuiszorg en de wijkverpleging. De zorgkosten voor de man zijn 19.292 euro per jaar, die van de vrouw 32.744 euro. Bovendien is de kans groot dat de vrouw eerder naar een verpleeghuis zal moeten verhuizen, met jaarlijkse kosten van bijna zeventigduizend euro.
Grolloo is een klein, charmant dorp met 668 inwoners, ruim twintig straten en iets meer dan driehonderd huizen. De gemeenschap is hecht, mensen wonen er graag en willen er graag blijven. Dat er twaalf nieuwe woningen zijn ontstaan op de plek van één boerderij maakt dan ook veel verschil. In het dorp en op een aantal andere plekken (niet alle bewoners van het hofje komen uit Grolloo) zijn door de verhuizing grotere woningen vrijgekomen.
Wie dieper graaft naar de waarde van het hofje in Grolloo, vindt de ene schat na de andere. Dat dwingt ons om na te denken over de relatie tussen de woonopgave en andere vraagstukken: kunnen we de realisatie van honderdduizenden nieuwe woningen combineren met het aanpakken van eenzaamheid en gezondheidsproblemen en het verbeteren van de leefomgeving en sociaal contact? En kunnen we ook andere maatschappelijke vraagstukken meenemen in de plannen?
Dat dit inderdaad mogelijk is, en niet alleen werkt in een dorp als Grolloo maar ook in de grote stad, blijkt uit de grootschalige aanpak in Selwerd, een wijk in Groningen waar een kwart van de kinderen opgroeit in armoede. Door vooraf duidelijke ambities op te stellen en afspraken te maken met alle betrokken organisaties, lukte het om het toevoegen van honderden appartementen te combineren met een ingrijpende verbetering van de wijk. Onder de naam Sunny Selwerd bundelden de gemeente, woningcorporaties, welzijnsinstellingen, politie, zorgpartijen en architectenbureau KAW de krachten om niet alleen de leefomgeving maar ook het leven van de bewoners te verbeteren. De bewoners zelf kregen hierbij een nadrukkelijke rol. Het resulteerde in een energie-neutrale wijk met meer groen en een ontmoetingsruimte, netto meer dan vierhonderd nieuwe appartementen, een vernieuwd winkelcentrum, een gedeelde moestuin voor bewoners en de oprichting van een wijkbedrijf. Het wijkbedrijf wordt gerund door bewoners en biedt alles van koffie, thee en maaltijden, tot werkplaatsen, cursussen en meer structureel werk.
Kijkend naar de voorbeelden in Grolloo en Selwerd, is het een gemiste kans om de bouw van de broodnodige woningen los te zien van andere thema’s die spelen in de samenleving. Overal in het land, in ieder dorp, in iedere stad, in iedere wijk, is het mogelijk om opgaven en vraagstukken met elkaar te combineren en te zorgen dat één plus één niet twee maar drie wordt. Uit onderzoek van KAW bleek eerder dat met de juiste analyse, kennis en inzichten verspreid over het land 800.000 woningen binnen stadswijken zoals Selwerd kunnen worden toegevoegd, in combinatie met een verbetering van de leefomgeving. Zowel het College van Rijksadviseurs als onderzoeksbureau Platform31 kwamen tot vergelijkbare bevindingen. Onlangs concludeerde KAW op basis van nieuw onderzoek dat met een aanpak zoals die in Grolloo er landelijk ruimte is voor 169.000 extra woningen in dorpen.
Deze aanpak vraagt om geduld, precisie en kennis van de bewoners, ondernemers en de lokale gemeenschappen. Wie niet weet wat de specifieke behoeften, mogelijkheden, structuren en netwerken zijn, zal nooit de juiste oplossing vinden. En precies daar ligt de komende jaren een belangrijke taak voor raadsleden en wethouders. Door op gemeentelijk niveau investeringen in onder andere zorg, duurzaamheid, wonen en maatschappelijke ondersteuning te combineren, kunnen de juiste woningen op de juiste plek worden gerealiseerd en kan het leven van de bewoners worden verbeterd. Hoe precies, waar en voor wie? Dat is overal anders. Maar met de juiste visie, ambitie en inzichten, komen de antwoorden vanzelf.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen