Stedenbouw Buurtcentra, gymzalen en scholen, sociale huurwoningen en de riolering: in ‘New Towns’ zoals Nieuwegein werd het allemaal tegelijk gebouwd. En nu slaat de veroudering massaal toe. Dat kost geld. Tegelijk hebben bestuurders een oproep aan Den Haag: „Kom de lessen ophalen die we hier hebben geleerd.”
De Nieuwegeinse wijk Fokkesteeg werd eind jaren zeventig en jaren tachtig aangelegd.
De stoeltjes in De Schouw kraakten al, de tafels wiebelden. Toen Floris Velis (44) in 2016 als directeur aan de slag ging bij de basisschool in Nieuwegein, stond de vervanging van het meubilair hoog op zijn wensenlijst. Maar eerst wilde hij wachten op nieuwbouw of renovatie van het sterk verouderde schoolgebouw uit 1981, die volgens het schoolbestuur en de gemeente „binnen één of twee jaar” zou plaatsvinden.
Tien jaar later staat De Schouw er nog steeds. Hier en daar is een muur opnieuw geschilderd, aan het dak zijn na meerdere lekkages noodzakelijke reparaties uitgevoerd – de vlekken op het systeemplafond verraden waar de gaten zaten. Nog altijd stroomt de tocht langs de kieren van het enkel glas. „Als het buiten waait, waait het binnen ook”, zegt Velis. „De stookkosten lopen hoog op.”
De Schouw is lang niet het enige gebouw in Nieuwegein dat aan vervanging toe is. Buurtcentra, gymzalen en scholen, maar ook sociale huurwoningen en de riolering: veel is aan het einde van de levensduur.
De oorzaak ligt in het korte tijdsbestek waarin Nieuwegein is ontstaan. Toen de stad Utrecht in de jaren zestig overbevolkt raakte, wees de landelijke politiek een gebied ten zuiden van de stad aan als ‘groeikern’, waar heel snel veel nieuwe woningen moesten komen. In 1971 gingen de Utrechtse dorpen Jutphaas en Vreeswijk als wijken op in Nieuwegein, dat toen dertienduizend inwoners telde. Inmiddels zijn het er bijna zeventigduizend.
Op andere plekken in het land kwamen vergelijkbare groeikernen, vijftien in totaal, zoals Purmerend bij Amsterdam en Capelle aan den IJssel bij Rotterdam. Nu, vijftig jaar later, kampen die plaatsen met dezelfde problemen. Tegenwoordig noemen ze zichzelf ‘New Towns’, naar de planmatige steden die na de Tweede Wereldoorlog in Engeland razendsnel verrezen.
Burgemeester Marijke van Beukering van Nieuwegein legt op het stadhuis uit wat de New Towns bindt. „Onze steden zijn allemaal snel neergezet, in een periode van economische crisis. Daardoor zijn de gebouwen uit die tijd ook niet allemaal van goede kwaliteit.” Het lokaal bestuur staat de komende jaren voor lastige afwegingen: wat is als eerste aan vervanging toe, wat kan later? En tegen welke prijs?
In oktober kondigde de gemeente Nieuwegein een vergaand plan aan: de komende vijf jaar verhuizen liefst tien scholen naar een nieuw onderkomen. Ook de bijna vierhonderd leerlingen van De Schouw krijgen, als alles loopt zoals gepland, vanaf 2030 eindelijk les in een nieuw pand, dat naast het huidige schoolgebouw zal verrijzen. Voor de bouw van de tien scholen investeert de gemeente zeker 170 miljoen euro, al zegt wethouder Ellie Eggengoor (financiën, VVD) dat ze de middelen „nog niet gevonden” heeft. Maar, benadrukt ze: „Het is gewoon een plan dat gaat worden uitgevoerd.”
Basisschool De Schouw.
Basisschool De Schouw.
Basisschool De Schouw.
Alle voormalige groeikernen staan ook voor hetzelfde financiële vraagstuk. „Het Rijk heeft ons vijftig jaar geleden wel extra geld gegeven voor de inrichting van de wijken, maar niet voor het onderhoud”, zegt Eggengoor. „Natuurlijk” zag Nieuwegein aankomen dat alle openbare gebouwen ooit tegelijk vervangen moesten worden, „maar tegen alle ontwikkelingen die hier de afgelopen decennia hebben plaatsgevonden, kun je als gemeente onmogelijk opsparen.”
Ondertussen bleken de groeikernen in de praktijk minder perfect dan op papier was uitgedacht. In het snelle bouwtempo bleven voorzieningen achter. Daarbij wonen in de Nederlandse New Towns, samen goed voor 1,3 miljoen inwoners, relatief veel mensen in armoede en is bovengemiddeld veel overlast en criminaliteit. De eenzaamheid is er groot. Wie het zich financieel kan veroorloven, verhuist vaak naar een betere wijk of andere plaats, blijkt uit onderzoek in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en de New Town Alliantie. In die alliantie delen zeven New Towns hun kennis en lobbyen ze voor meer geld van het Rijk. „Zo’n hoge uittocht gaat ten koste van de sociale samenhang. Je wil dat mensen in hun wijk kunnen doorstromen”, zegt burgemeester Van Beukering.
In de wijk Fokkesteeg, waar basisschool De Schouw staat, schrok Velis in zijn eerste paar jaar als directeur van het aantal uitschrijvingen. „Ik had hiervoor op een dorpsschool gewerkt, daar was elke verhuizing een aderlating. Ik was het niet gewend. Hier zijn best wat straten waar het een duiventil is.”
Hoewel De Schouw van oorsprong een katholieke signatuur heeft, is na het verdwijnen van de openbare en christelijke school uit de buurt meer aandacht voor de „wijkfunctie”, legt Velis uit. „We willen voor iedereen toegankelijk zijn. Ons leerlingenbestand is een mooie afspiegeling van de maatschappij”, vindt hij. „Er zijn leerlingen met verschillende culturele achtergronden, met verschillende economische statussen.” Dat komt, zegt hij, doordat in Fokkesteeg zowel sociale huurwoningen als (koop)woningen in het midden- en iets hogere segment staan.
Muurschildering aan de Rapenburgerschans, in het centrum van de wijk Fokkesteeg.
Die diversiteit maakt de problemen in Fokkesteeg ook minder zichtbaar voor de buitenwereld: in armoedecijfers trekken de meer welvarende huishoudens de gemiddelden omhoog. Maar op De Schouw zien docenten wel degelijk kinderen in de klas verschijnen van wie te zien is dat ze het thuis minder breed hebben. „Ze dragen bijvoorbeeld te kleine kleding, of hebben te weinig eten mee”, zegt Velis. En daarin schuilen grotere risico’s: „Geldzorgen zijn een grote stressfactor in het gezin. Daarnaast lonkt voor zo’n kind het snelle geld, als hij straks wel dat paar nieuwe schoenen wil kunnen kopen.”
Velis ziet de risico’s terug in de wijk. Zo begint de conciërge van De Schouw zijn week met het schoonvegen van het schoolplein, waar vaak lege blikjes of zelfs drugsresten liggen. „Ik vind het mooi dat op zo’n schoolplein ook buiten schooltijd gespeeld kan worden”, zegt Velis. „Maar zodra het schemerig wordt, kan het hier schimmig worden.” Zelf merkte hij dat met oud en nieuw. Even na middernacht kreeg hij een belletje: de ruit van een klaslokaal was ingeslagen en er was vuurwerk naar binnen gegooid. „De schade was beperkt, maar het had fout kunnen aflopen.”
De Schouw, zegt Velis, wil een bredere functie vervullen in de wijk. In een leegstaand lokaal kunnen ouders nu al terecht voor vragen over het opvoeden van hun kind, maar ook over hun financiële situatie. „Omdat ouders vaak al bekend zijn met de school, is het laagdrempeliger om bij ons met hun hulpvraag binnen te stappen.” Hij hoopt op de komst van een speciale ‘brugfunctionaris’, die ouders kan helpen de weg te vinden naar de juiste loketten. Met de gemeente kijkt de school nu naar de financiering.
Voor zulke initiatieven put de gemeente Nieuwegein uit speciale potjes van het Rijk, zoals het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Daarin wees het kabinet in 2022 twintig kwetsbare wijken aan die extra geld en aandacht kregen. Ook vanuit het gemeentefonds ontvangt Nieuwegein de laatste jaren meer geld. Als gevolg van een herijking op basis van het aantal inwoners en inflatie groeide het jaarlijkse bedrag tussen 2020 en 2025 met zo’n 46 miljoen euro tot bijna 140 miljoen.
Zijn die extra miljoenen niet voldoende voor de vervangingsopgave? In het stadhuis schudt wethouder Eggengoor haar hoofd. „Het geld uit het gemeentefonds is gewoon nodig om de huidige stad te bedienen.” De financiële toekomst van Nieuwegein ziet er zelfs ronduit slecht uit, zegt ze: „Als we naar de periode tot 2040 kijken, gaan we echt enorm onderuit. Na 2035 komen we jaarlijks minstens 20 miljoen euro te kort. De vervangingsopgave wordt niet kleiner, en alles wordt duurder.”
Behalve de oproep aan het kabinet om meer geld uit te trekken voor New Towns, ziet Van Beukering ook een andere reden voor politici om een bezoek te brengen aan Nieuwegein: „Er staan ons nu weer nieuwe groeikernen te wachten”, wijst de burgemeester naar de grote woningbouwplannen van het nieuwe kabinet. „Kom de lessen ophalen die we hier hebben geleerd. Denk bij het bouwen van een wijk niet alleen aan woningen, maar bouw gelijktijdig aan de voorzieningen. Scholen, buurtpleinen, gezondheidscentra.”
Ondertussen moet Nieuwegein dat zelf ook doen, weet Eggengoor: door nu tien scholen nagenoeg tegelijk te vernieuwen, komt die uitdaging over vijftig jaar weer terug op de politieke agenda. „Maar eerlijk: we hebben er nog niet over nagedacht. De vervangingsopgave nu is zo groot, dat we nog niet verder vooruit plannen.” Wel hoopt Nieuwegein de vervanging in de toekomst beter te kunnen spreiden.
In De Schouw kijkt Velis uit naar de nieuwbouw, al gaat hij de grote ruimte naast zijn directiekamer missen. Tientallen kleuters spelen er tijdens het interview met blokken, kraaltjes of aan de zandtafel. „We krijgen er waarschijnlijk minder oppervlak, maar wel goede ruimtes voor terug”, zegt hij. En het schoolmeubilair? Dat is inmiddels vervangen. „Ik heb het tot begin dit schooljaar uitgesteld, toen konden we er echt niet meer op zitten.”
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen