Vliegdekschip Om de druk op Iran op te voeren dirigeerde de VS afgelopen weken twee van hun ‘supervliegdekschepen’ naar het Midden-Oosten. In een propagandafilmpje dreigt het Iraanse regime de schepen aan te vallen. Kan zo’n aanval slagen?
Het vliegdekschip USS Gerald R. Ford bij het Griekse eiland Kreta.
Zwermen drones doorklieven het luchtruim, terwijl tientallen ballistische raketten tegelijk worden gelanceerd en over zee een huiveringwekkende vloot razendsnelle oorlogsschepen en onderzeeërs afstuift op een Amerikaans vliegdekschip dat hulpeloos dobbert tussen de zeemijnen. Hel en verdoemenis stelt het Iraanse regime in het vooruitzicht in een AI-propagandafilmpje dat deze maand naar buiten kwam, mogelijk met het doel de eigen bevolking te bemoedigen als reactie op de intimiderende „armada” die de Amerikanen bijeen hebben gebracht in de wateren rond Iran. Terwijl raketten, drones en torpedo’s inslaan in het brandende gevaarte roepen wanhopige Amerikaanse bemanningsleden tevergeefs om hulp.
Dat Iraanse propagandisten op deze wijze hun fantasie de vrije loop laten, zegt vooral dat vliegdekschepen in Teheran als het ideale doelwit worden gezien. Door de imposante verschijning van deze varende luchtmachtbases, maar ook als symbool, sinds de Tweede Wereldoorlog, van de wereldwijde Amerikaanse machtsprojectie. De kans dat de Iraanse fantasie werkelijkheid wordt tegen de kroonjuwelen van de Amerikaanse marine lijkt uitermate klein, maar niet nul; ook vliegdekschepen hebben zwakke plekken. En met de militaire opmars van – vooral – China, nemen de risico’s toe.
Om de druk op Iran maximaal op te voeren dirigeerde de US Navy de afgelopen weken twee van zijn ‘supervliegdekschepen’ en hun escortes naar het Midden-Oosten: de USS Abraham Lincoln (code: CVN-72) in de Golf van Oman, de USS Gerald R. Ford (CVN-78) op de Middellandse Zee.
CVN staat voor Carrier, Vessel, Nuclear; door hun nucleaire aandrijving zijn ze in principe onbeperkt operationeel. Eén carrier vormt de thuisbasis van zestig tot maximaal negentig vliegtuigen en helikopters, en wordt gerund door bijna zesduizend bemanningsleden.
Om vijandige raketten, drones en torpedo’s tijdig onschadelijk te maken, wordt het vliegdekschip beschermd door een omvangrijk schild van defensieve wapens, opgebouwd uit meerdere, samenwerkende lagen en verspreid over een scala aan schepen, vliegtuigen en helikopters.
Want een vliegdekschip opereert nooit alleen: het fungeert als het vlaggenschip van een Carrier Strike Group (CSG), een vlootverband van zwaarbewapende destroyers, een kruiser en ten minste één onderzeeboot. De Abraham Lincoln vormt het hart van CSG-3. Het heeft een lengte van 333 meter, een breedte van 76 meter bij het vliegdek, en torent 76 meter boven het wateroppervlak uit. De Gerald R. Ford, vlaggenschip van CSG-12, is operationeel sinds 2017 en is met zijn 337 meter nog iets langer. Ondanks die afmetingen halen de schepen op volle zee snelheden boven de 30 knopen – 56 kilometer per uur.
Het vliegdekschip USS Gerald R. Ford in de Straat van Gibraltar, in februari van dit jaar.
Daarmee is een eerste barrière opgeworpen tegen potentiële aanvallers: de vijand moet maar in staat zijn om de constant veranderende data over de positie van de carrier te achterhalen. Bovendien blijven de carriers uit voorzorg op ruime afstand van de vuurhaard zelf.
Niet dat de Iraniërs het niet geprobeerd hebben. Begin februari pikten Amerikaanse radars boven de Arabische Zee een Shahed drone op die op weg was naar de Abraham Lincoln. Het projectiel werd uit de lucht geschoten door een F-35C Lightning II – de marinevariant van de F-35A, het stealthvliegtuig waarmee ook de Nederlandse luchtmacht vliegt – kort daarvoor opgestegen van het vliegdekschip zelf.
Het idee van de Amerikaanse marine achter de verdedigingsschillen van de CGS’s is dat naderende projectielen (vliegtuig, drone, raket, torpedo) zo ver mogelijk van het vliegdekschip worden gedetecteerd en onschadelijk gemaakt, zodat de binnenste verdedigingslagen niet hoeven worden aangesproken. Die filosofie van de US Navy gaat er overigens ook vanuit dat elk van de verdedigingslagen voldoende bewapend is om elke dreiging onafhankelijk van de andere lagen te onderscheppen.
De buitenste verdedigingsschil van de aanvalsgroep wordt gevormd door vier early warning-systemen van het vliegdekschip, die een centrale rol spelen bij de verdediging en de gevechtsleiding van de groep. Zij patrouilleren tot aan de buitenste randen van het operatiegebied en kunnen met hun geavanceerde radar doelwitten op honderden kilometers afstand van het vliegdekschip detecteren, zelfs stealthvliegtuigen.
Zij spelen veel van hun informatie door aan de jachtvliegtuigen die de carrier zelf vervoert: zo’n veertig tot vijftig F/A-18E/F Super Hornets of F-35C’s Lightning II. Zij voeren patrouilles uit en hebben als taak vijandelijke lanceerplatforms voor anti-scheepsraketten uit te schakelen.
De overige beschermingslagen komen van de varende escorte van drie of vier destroyers (ook wel torpedobootjagers) en een kruiser. Deze schepen beschikken over een integraal radar- en verdedigingssysteem dat over ruim vierhonderd kilometer boven water en (via sonar) onder water vijandelijke projectielen kan opsporen en elimineren, onder meer met torpedo’s en raketten.
Afrekenen met langeafstandsdreiging vanaf zee en onder het wateroppervlak is ook de hoofdopdracht van de onderzeeboten die onderdeel uitmaken van de aanvalsgroep, soms één, soms twee. Deze onderzeeërs hebben ook een offensieve taak: ze hebben Tomahawk-kruisvluchtwapens aan boord om bijvoorbeeld aanvallen te kunnen uitvoeren tegen gronddoelen – de Iraanse luchtverdediging, militaire bases of nucleaire faciliteiten, zoals in juni vorig jaar.
Op het vliegdekschip en de escorterende vaartuigen staan bovendien twee squadrons met MH-60R Seahawks. Deze veelzijdige marinehelikopters speuren samen met de onderzeeboot de zee af naar vijandelijke onderzeeërs, en kunnen torpedo’s loslaten om ze uit te schakelen.
Voor elektronische oorlogvoering – het onderdrukken en verstoren van vijandelijke radar en sensoren – kunnen vijf EA-18G Growler-vliegtuigen worden ingeschakeld vanaf het vliegdekschip. De luchtvloot van de carrier wordt gecompleteerd door een C-2A Greyhound, die fungeert als transportvliegtuig voor het vliegdekschip.
Als al die buitenste verdedigingslagen niet thuis geven, hebben de vliegdekschepen zelf als laatste verdedigingslinie nog een uitvoerig pakket aan defensiesystemen aan boord. Een hele waaier aan geavanceerde AN/SPY-radars speurt continu de omgeving af naar vijandelijke vliegtuigen, raketten, drones en aanvalsvaartuigen.
Belangrijk onderdeel van de binnenste verdedigingsschil is een systeem van elektronische afweer- en misleidingsmiddelen tegen inkomende torpedo’s en oppervlaktedrones. Een elektronisch afweersysteem misleidt projectielen door jamming, terwijl een ander systeem fungeert als lokmiddel: een lange kabel achter het schip die de geluiden van het schip nabootst om torpedo’s weg te leiden.
Voor de kortere afstanden hebben de Amerikaanse carriers nog een aantal wapensystemen aan boord, waarmee onder meer acht raketten kunnen worden afgevuurd om vijandelijke vliegtuigen en supersonische antischeepsraketten te onderscheppen. Bij een ander verdedigingssysteem vuren twee lanceerinstallaties ieder 21 raketten af.
Als laatste toevluchtmiddel staan aan boord van het vliegdekschip drie computergestuurde ‘boordkanonnen’. Dit zijn multifunctionele snelvuurkanonnen met een eigen radarsysteem en zes roterende 20mm-schietbuizen die een doelwit van dichtbij onder vuur kunnen nemen met 4.500 radar- en infrarood-geleide schoten per minuut.
En tóch is er de afgelopen maanden in de VS discussie ontstaan over de toenemende kwetsbaarheid van de varende vliegvelden en hun gevolg. Want de ontwikkeling van nieuwe wapensystemen gaat in hoog tempo door, met name hypersonische carrier killing-antischeepsraketten (met snelheden boven de 6.000 kilometer per uur) en zwermen drones waaraan wordt gewerkt in landen als Rusland, China en India.
Tijdens de Amerikaanse operatie ‘Rough Rider’ tegen de Houthi’s moest het vliegdekschip USS Harry S. Truman (CVN-75) in de Rode Zee vorig jaar april alle zeilen bijzetten om te ontsnappen aan een raketaanval door de rebellen, waarbij een gevechtsvliegtuig van boord rolde en verloren ging. Kort daarna verdween nog een toestel in het water toen een landingskabel brak. Bij beide incidenten vielen overigens geen slachtoffers.
Het vliegdekschip USS Abraham Lincoln eerder deze maand in de Arabische Zee.
Experts zetten vraagtekens bij de houdbaarheid van het concept van de Carrier Strike Group, in tijden waarin dronezwermen, AI en hypersonische raketten de dienst lijken uit te gaan maken. In potentie luidt dat het einde van een tijdperk in. Waar het slagschip tot 1945 gold als belangrijkste wapen op de wereldzeeën, domineerde de carrier sinds de Tweede Wereldoorlog. De vraag is hoelang nog.
Met name de DF-21, een Chinese ballistische precisieraket met een bereik tot 2.100 kilometer, wordt door militaire analisten gezien als een bedreiging voor vliegdekschepen. Dit wapensysteem zou de Amerikaanse marine ertoe dwingen vliegdekschepen op tweeduizend kilometer afstand te houden bij een gewapend conflict met China.
De huidige luchtverdedigingsarchitectuur van de Amerikaanse marine is daarnaast vooral ontworpen om vijandelijke vliegtuigen, ballistische raketten, kruisvluchtwapens en torpedo’s te onderscheppen, niet om af te rekenen met honderden of duizenden drones (door de lucht of in het water) tegelijk. Een simultane aanval met grote aantallen raketten en drones zal ook de gelaagde verdediging, de capaciteit en de reactietijd van een Carrier Strike Group op de proef stellen. Iran zal proberen de verdediging te verzadigen.
Op den duur is het bovendien financieel onhoudbaar om goedkope drones uit te schakelen met raketten die een miljoen dollar per stuk kosten, zoals de NAVO vorig jaar ondervond bij een aantal ‘afgezwaaide’ Russische drones in Polen. Mede om die redenen doet de Amerikaanse marine inmiddels proeven met laser, zeer krachtige microgolven en nieuwe elektronische afweermiddelen om zich te wapenen tegen nieuwe dreigingen.
De kans dat Iran erin slaagt het Amerikaanse gelaagde defensieschild van de ‘Ford’ of de ‘Abe’ te doorbreken lijkt klein, maar geen enkele operatie in oorlogsgebied is volledig risicovrij.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.