Benin-bronzen Vorig jaar droeg Museum de Fundatie in Zwolle het eigendom van een Benin-plaquette over aan de rechtmatige erfgenamen in Nigeria. Nu is er een expositie met hedendaagse kunstenaars uit die regio te zien. Aude Christel Mgba,: „Wat een verrassing, ze zitten in dezelfde trein als ik.”
Briefing bij de opbouw van de tentoonstelling 'Back to Benin: Nieuwe Kunst, Eeuwenoud Erfgoed' in Museum de Fundatie. Achterin conservator van de tentoonstellling Aude Christel Mgba.
Net als de afgelopen drie dagen beginnen we vandaag met een korte briefing: een moment van zo’n tien minuten waarin de taken en verantwoordelijkheden voor die dag worden besproken. We zijn bezig met het inrichten van de tentoonstelling Back to Benin: Nieuwe Kunst, Eeuwenoud Erfgoed, waarin we werk laten zien van tien hedendaagse Nigeriaanse kunstenaars van Edo-afkomst rondom een bronzen plaquette uit Benin.
Twee jaar geleden, toen ik net was begonnen als conservator hedendaagse kunst bij Museum de Fundatie, vertelde directeur Beatrice von Bormann mij over haar plannen om de bronzen plaquette uit Benin te restitueren. Die maakte sinds 1937, toen museumoprichter Dirk Hannema het werk verwierf, deel uit van de museumcollectie. Decennialang werd de plaquette ten onrechte aangeduid als een bronzen plaquette van een meerval. Dankzij onderzoeker, historicus en uitvoerend secretaris van het Institute for Benin Studies Osaisonor Godfrey Ekhator-Obogie, staat het nu bekend als Ama O Ghe Ehen: een moddervis. In de kosmologie van het Edo-volk belichaamt die de Oba, de goddelijke koning, als een entiteit die zowel menselijk als spiritueel is, omdat de moddervis tussen land en water leeft. Naamgeving is een essentieel onderdeel van het restitutieproces, het herstelt de identiteit en erkent dat (kunst)voorwerpen een leven hadden vóór het museum en dat ook ná het museum zullen hebben.
De kunstenaars zijn uitgenodigd om een dialoog aan te gaan met en rond de plaquette. Gelukkig zijn alle werken uit Nigeria veilig aangekomen en vorige week uitgepakt. Een deel is al geïnstalleerd volgens de wensen van de kunstenaars. De feedback die ik kreeg nadat ik foto’s had gedeeld, was overwegend positief.
Een deel van de tentoonstelling zal bestaan uit kostbaar archiefmateriaal – zeldzame krantenknipsels, boeken, kostbare voorwerpen, brieven, expeditie-verslagen van 1897 tot vandaag – dat wordt uitgeleend door Leo Asemota, één van de tien kunstenaars. Asemota doet al meer dan twintig jaar onderzoek naar de rijke traditie van kunst en ceremonies van het Edo-volk in Benin, Nigeria, en hun jaarlijkse Igue-ritueel voor de Oba (koning) van Benin. Hij onderzoekt hoe de geschiedenis van Groot-Brittannië is gevormd door de verkenning, exploitatie en verovering van overzeese gebieden, waaronder Nigeria in het algemeen en, meer specifiek, de plundering en roof van het voormalige Koninkrijk Benin in 1897.
In februari 2024 reisde ik naar Londen om Asemota te ontmoeten en zeven maanden later, in oktober 2024, reisden Beatrice von Bormann en ik naar Lagos en Benin City. Tijdens die reis ontmoetten we ook Zijne Majesteit Ewuare II. Toen ik in Benin City stond, begreep ik duidelijker dat restitutie niet gaat over verlies voor één instelling, maar over het herstellen van continuïteit elders. De eigendomsoverdracht van de Ama is uiteindelijk in november 2025 formeel afgerond, een belangrijk moment in de langverwachte hereniging.
Het is een grote teleurstelling dat de voorwerpen uit Asemota’s collectie uit Londen niet op tijd voor de opening aankomen, al meer dan een week zitten ze vast bij de douane. Gelukkig hebben we ook vooruitgang geboekt: de installatie van veel werken, zoals de grote bronzen buste van Phil Omodamwen, is voltooid. En we zijn een heel eind met alle teksten, bijschriften en wandteksten.
Plaatsing van het werk van Leo Asemota in Museum De Fundatie.
Ik heb erg uitgekeken naar deze dag: de eerste groep kunstenaars zal arriveren. Ik woon in Amsterdam en neem de trein vanaf station Zuid. Dan krijg ik een berichtje van kunstenaar Osaru Obaseki: „Goedemorgen Aude, even laten weten dat we in de trein naar Zwolle zitten.” Wat een verrassing, ze zitten in dezelfde trein als ik. We zoeken elkaar op en mijn gebruikelijke ochtendrit wordt meteen een stuk levendiger. In Zwolle begeleid ik ze naar het hotel, een uur later arriveren ze in het museum. Ze zijn tevreden, een paar willen wat details bij de presentatie van hun werk aanpassen. Daar ga ik graag over in gesprek: als curator probeer ik de visie van de kunstenaar zo getrouw mogelijk te vertalen.
In de ochtend is de persbijeenkomst, met een toespraak van Beatrice von Bormann, van mij als curator en presentaties van de kunstenaars Taiye Idahor en Abraham Oghobase. Het is belangrijk dat het project goed begrepen wordt: Back to Benin, Nieuwe Kunst, Eeuwenoud Erfgoed biedt een kritische blik op en bewustzijn van eerdere debatten over repatriëring en teruggave van geroofde kunstwerken en voorwerpen. Met schilderkunst, beeldhouwkunst, installaties, film en bronsgieten laten deze kunstenaars zien dat de artistieke tradities van de Edo niet bevroren of nostalgisch zijn. Ze zijn dynamisch, kritisch en in ontwikkeling.
Aude Christel Mgba tijdens het inrichten van de tentoonstelling ‘Back to Benin’ in Museum De Fundatie.
Wat een dag vol verrassingen en vreugde. Vandaag is de officiële opening van Back to Benin. Ik sta mezelf toe om ’s ochtends wat langer thuis te blijven om uit te rusten. Het waren nogal hectische dagen, ook omdat niet alle werken op tijd gearriveerd zijn. Maar veel van de mensen met wie ik sprak, waren diep geraakt door de zorg en aandacht die in de tentoonstelling is gestoken. Dat maakt me gelukkig. De avond wordt op vrolijke wijze afgesloten met dansen op Nigeriaanse Afrobeats.
’s Ochtends: rondleidingen en lezingen, de zaal zit vol. Hoewel ik zeer vertrouwd ben met het werk van de kunstenaars, geeft het altijd een nieuwe dimensie om te horen hoe zij hun gedachten verwoorden voor een live publiek. Het is nooit hetzelfde als een atelierbezoek of een privégesprek; de aanwezigheid van publiek voegt echt iets toe.
Zowel kunstenaars als publiek geven aan hoe zinvol deze uitwisseling is, ik voel me gesterkt in mijn overtuiging dat zorgen voor een plek voor discussie niet alleen noodzakelijk is, maar ook echt gewaardeerd wordt. Voor Zwolle creëert deze tentoonstelling een ruimte waar mondiale geschiedenis en lokaal publiek elkaar kruisen. Het nodigt bezoekers uit om de gelaagde trajecten te bekijken die een plaquette uit het 18de-eeuwse Benin verbinden met een museumcollectie in Nederland.
De kist met werk van kunstenaar Phil Omodamwen wordt geopend in het bijzijn van registrar Esmée Manubulu en Aude Christel Mgba.
Gisteravond vroeg vanuit Zwolle naar Amsterdam vertrokken. Volledig uitgeput. De opening voelde niet als een afsluiting, maar als een overgang. Hoewel de terugkeer van de Ama de geschiedenis niet oplost, verandert het wel het verhaal van bezit. De plaquette is tentoongesteld in de centrale ruimte van het museum, de bewegingen van de bezoekers die eromheen lopen weerspiegelen de reis van het object. En ik realiseer me dat we iets subtiels maar belangrijks hebben bereikt: we hebben de perceptie veranderd en relaties opnieuw gekalibreerd.
De kunstenaars zijn allemaal uit Zwolle vertrokken om hun treinen en vluchten naar huis te halen. Er rijden geen rechtstreekse treinen naar het vliegveld en vanuit mijn bed coördineer ik hun reizen, om ervoor te zorgen dat niemand zijn aansluiting zal missen. Op 7 juni, als de tentoonstelling is afgelopen, zal de Ama naar Benin terugreizen – voor de kunstenaars die in Nigeria wonen, wordt dat een bijzonder weerzien.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden