In Polen kunnen koppels van hetzelfde geslacht niet trouwen. Sommigen gaan daarvoor naar het buitenland. Sinds een uitspraak van het Europees Hof in Luxemburg moet Polen deze huwelijken erkennen, maar vlot gaat dat niet. ‘Juridisch gezien bestaan we niet.’
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Krakau.
Toen Gabriela en Dobromila Kasprzyk een relatie kregen, was het zonneklaar. ‘Ik wist meteen’, zegt Dobromila, ‘dat ik de rest van mijn leven met haar wilde doorbrengen.’ Mei vorig jaar zijn ze getrouwd. Niet in hun thuisstad Krakau, waar ze nu de trouwfoto’s op tafel leggen, maar in Wenen. Want Polen kent geen huwelijk of geregistreerd partnerschap voor koppels van hetzelfde geslacht.
De zeven jaar die de twee 29-jarige vrouwen samen zijn, bestrijken de gure periode toen er een rechts-nationalistische regering aan de macht was, en de korte opleving van hoop nadat liberale krachten twee jaar geleden de verkiezingen wonnen. ‘Euforie en optimisme’, zo herinneren ze zich dat moment. ‘Eindelijk huwelijksgelijkheid in Polen.’ Dat was beloofd tijdens de campagne, in de vorm van geregistreerd partnerschap.
De belofte sneuvelde bij discussies binnen de coalitie, die naast premier Donald Tusks grootste regeringspartij Burgercoalitie (KO) ook linkse en conservatieve partijen herbergt. De kans van slagen is nog kleiner geworden sinds vorig jaar opnieuw een rechtse, uiterst katholieke president werd verkozen. Zijn vetorecht hangt als een schaduw boven elke progressief wetsvoorstel.
Het echtpaar Kasprzyk besloot elders in het huwelijksbootje te stappen. ‘We konden niet ons hele leven wachten.’ In de zomer volgde een officieuze ceremonie met familie en vrienden nabij Krakau, in de Oostenrijkse hoofdstad waren ze met z’n tweetjes. ‘We vroegen een voorbijganger om een foto van ons te maken.’ Voor de Poolse wet zijn ze vreemden voor elkaar. ‘Juridisch gezien bestaan we niet.’
Daar moet nu verandering in komen. In een baanbrekende uitspraak afgelopen november bepaalde het Europees Hof in Luxemburg, de hoogste rechtbank van EU, dat Polen huwelijken van lhbti-stellen moet erkennen die in andere lidstaten zijn voltrokken. Dit geldt ook voor vijf andere EU-landen die geen homohuwelijk kennen.
De zaak was aangespannen door twee mannen die in 2018 in Berlijn trouwden. De Poolse burgerlijke stand weigerde ze in te schrijven als echtpaar, omdat in de grondwet staat dat ‘het huwelijk een verbintenis tussen man en vrouw’ is. Na jaren procederen bij landelijke rechtbanken belandde de zaak in Luxemburg.
Polen handelt in strijd met het Europees recht, luidde het oordeel. Om precies te zijn: het recht van vrij verkeer en verblijf (de mannen wonen nu in Duitsland, maar ‘zijn voornemens naar Polen te reizen en er te verblijven’, mits als gehuwden, aldus de uitspraak). Daarnaast doet de weigering afbreuk aan het ‘recht op eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven’ en verbiedt het EU-recht discriminatie op grond van geaardheid.
Hubert Sobecki typeert de uitspraak als ‘een gamechanger’. Hij werkt voor organisatie Milość Nie Wyklucza (Liefde sluit niet uit), die zich sinds 2010 inzet voor huwelijksgelijkheid. Het Hof in Luxemburg is belangrijk, legt Sobecki uit, omdat een uitspraak die niet wordt nageleefd kan leiden tot politieke en zelfs financiële druk (boetes) vanuit de Europese Commissie.
Zo ver hoeft het niet te komen. Sobecki: ‘De rechtszaak, de uitspraak en de uitvoering spreken voor zich. Het systeem moet worden aangepast zodat buitenlandse trouwaktes kunnen worden omgezet in Poolse trouwaktes.’ Dit vraagt om een verandering van Poolse huwelijksaktes, waarop nu standaard ‘man’ en ‘vrouw’ staat.
Ook moet het digitale systeem worden veranderd. Poolse sofinummers bevatten een getal dat iemands geslacht aanduidt. Als een ambtenaar nu probeert om bijvoorbeeld twee vrouwen in te voeren als echtpaar, lukt dat niet. ‘Computer says no’, aldus Sobecki.
Het lijkt een administratief vraagstuk, maar dat is buiten de politiek gerekend, waar de cultuuroorlog electorale brandstof bij uitstek is. Een woordvoerder van president Karol Nawrocki zei niet toe te zullen geven aan ‘de terreur van regenboogvonnissen’ die ‘het gezin in Polen vernietigen’.
De politieke rechterflank verwijt het Europees Hof ‘het homohuwelijk via de achterdeur in te voeren’. Dat is onjuist: het Hof stelt dat het homohuwelijk een zaak van de lidstaten zelf blijft, maar vraagt Polen enkel om buitenlandse huwelijken te registreren.
Toch loopt de liberale regering op eieren. ‘Het is niet zo dat de Europese Unie ons in deze kwestie iets kan opleggen’, zei premier Tusk voorzichtig. Wel heeft zijn kabinet beloofd de uitspraak te zullen respecteren. Zo is er een verordening in de maak dat ‘man’ en ‘vrouw’ op de trouwakte verandert in ‘eerste en tweede echtgenoot’.
Dobromila wil niet horen dat ‘eraan gewerkt’ wordt, zegt ze ferm. ‘Ik wil resultaten zien. We willen ons papiertje en dan zullen we misschien zelfs dankjewel zeggen.’ De gemeente Krakau wil, net als enkele andere Poolse steden die wat liberaler zijn dan de rest van het land, de huwelijken liever vandaag dan morgen registreren.
Maar dat kan niet zonder beslissing van bovenaf, waar coalitiepartijen en hun ministeries nu discussiëren of een verordening (geen wet, dus zonder inspraak van parlement en president) voldoende is. In december stuurde de gemeente Krakau een brief waarin ze de regering vraagt om haast te maken.
De regering ‘slalomt’, zegt Sobecki, wat volgens hem voortkomt uit angst. ‘Ze denken enkel aan pr.’ Het is een ‘nachtmerriescenario’ als de rechtse oppositie ze kan aanwrijven de deur op een kier te zetten voor het homohuwelijk of mogelijke kinderadoptie door lhbti-koppels. Dat klopt niet, ‘maar het draait om de beeldvorming’, zegt zegt Sobecki. Over anderhalf jaar zijn er parlementsverkiezingen.
Volgens Dobromila zegt het veel over Polen. Ze komt uit een streng katholiek gezin. ‘Toen ik mijn ouders vertelde dat ik lesbisch ben, zei mijn tante dat ze me op straat moesten zetten.’ Ze draaiden bij, na een moeizame periode waarin ze minder goed contact hadden. Voordat ze uit de kast kwam, viel ze ook van haar geloof. ‘Zowel queer zijn als atheïsme staan haaks op wat wordt gezien als de Poolse identiteit. Pools zijn betekent: wit, hetero, katholiek. Zo worden we opgevoed.’
Huwelijksgelijkwaardigheid heeft behalve een symbolische betekenis ook een fundamenteel praktische kant. De samenleving is verregaand ingericht op getrouwde stellen. Van belastingvoordelen tot juridische bescherming, het is allemaal vastgelegd in het huwelijk. Sobecki omschrijft het als ‘een warme deken’.
Gabriela en Dobromila kunnen daarover meepraten. ‘Een paar jaar geleden viel Gabriela flauw, ze moest naar het ziekenhuis’, vertelt Dobromila. Hoewel ze zelf de ziekenwagen belde en het ambulancepersoneel vertelde welke medicatie Gabriela gebruikte, kreeg ze bij het ziekenhuis geen informatie over haar toestand. ‘Omdat ik geen familie ben. Ik probeerde door de tranen heen te jokken dat ik haar zus was. Pure horror.’
Een recente peiling wijst uit dat 62 procent van de Polen voorstander is van geregistreerd partnerschap voor koppels van hetzelfde geslacht. In 2011 was dat nog 25 procent. Dat is een opmerkelijk snelle verandering.
Desondanks liep de discussie binnen de coalitie hierover uit op een compromis: de ‘wet betreffende de status van de meest naaste persoon’. Ongetrouwde koppels (ongeacht hun geaardheid) kunnen hiermee hun relatie via de notaris vastleggen. Op 13 februari kreeg de conceptwet steun van de regeringsmeerderheid in het Lagerhuis, na een debat vol haatdragende taal van de rechtse oppositie richting lhbti’ers. Nu buigt een speciale commissie zich erover.
Maar president Nawrocki zegt een veto te overwegen als er geen bepaling wordt toegevoegd over ‘de unieke status van het huwelijk’. Hij bedoelt dat bepaalde voorrechten enkel blijven voorbehouden aan getrouwde en dus heteroseksuele stellen. ‘Ik zou niet degene willen zijn die de basis legt voor mogelijke adoptie van kinderen door homoseksuele paren’, aldus Nawrocki.
Progressieve critici zien juist een verwaterd compromis. Lhbti’ers zijn vertwijfeld, zegt Sobecki. ‘Nu hebben we niets. Als je iemand die sterft van de honger broodkruimels aanbiedt, zal hij voor de kruimels kiezen. Mensen zijn bang om te zeggen: wij willen een maaltijd.’ Dat wil hij zelf wel. ‘Ik was een twintiger toen ik begon met actievoeren. Inmiddels ben ik in de veertig. Ik wil ook een keer trouwen.’
De nieuwe wet regelt veel niet, waaronder dus adoptie van kinderen van de partner, hoewel Polen naar schatting tienduizenden ‘regenboogfamilies’ telt. Een ceremonie bij het stadhuis is uitgesloten. Het voelt als een overeenkomst ‘tussen twee vreemden’, zegt Sobecki. ‘Zelfs het woord ‘partnerschap’ in de wet is te veel gevraagd. Het is vernederend.’ Ook vreest hij dat het dossier huwelijksgelijkheid weer jaren op slot gaat door dit compromis.
‘Niemand zal tevreden zijn’, is het mantra van Tusk als hij zijn kabinet langs wereldbeschouwelijke kwesties loodst. Hij zei hetzelfde over de uitgebleven versoepeling van het abortusverbod. ‘Ze hebben de verkiezingen in 2023 gewonnen met een droom van verandering’, zegt Sobecki. ‘Die droom is verdampt.’
Op de foto’s van Gabriela’s en Dobromila’s ceremonie in Polen staan twee stralende bruiden, op een mooie augustusdag op het platteland. ‘Een non-binaire vriend van ons leidde de ceremonie. We kunnen het van harte aanbevelen: als queer stel mag je alles zelf bepalen.’ Ze lachen. Nu zit er niets anders op dan opnieuw te wachten. ‘We willen graag in Krakau blijven.’ Bestaan in een land dat hun bestaan vooralsnog ontkent. ‘Want dit is ons thuis.’
Source: Volkskrant