Luisterboeken Er worden minder fysieke boeken verkocht, maar de omzet van luisterboekabonnementen groeit. Het luisterboek kan een goed alternatief zijn voor slechte lezers, wel is het een markt met groeipijn. „Waarom zou je hieraan meedoen?”
Verhalen waren er voordat de boekdrukkunst werd uitgevonden. Ze worden verteld, er wordt geluisterd – een simpel concept dat al eeuwen bestaat. Toch duurde het eeuwen voordat er voor het eerst, op afstand, naar ‘literatuur’ kon worden geluisterd. In 1877 werd het eerste ‘luisterboek’ opgenomen:
Mary had a little lamb,Its fleece was white as snow.And everywhere that Mary went,The lamb was sure to go.
Thomas Edison nam dit kindergedichtje op met zijn uitvinding de fonograaf. De mogelijkheid om verhalen op te nemen werd met enthousiasme ontvangen, met name voor blinden zou dit een uitkomst kunnen zijn. Maar opslagruimte was aanvankelijk het grootste probleem. De eerste lp’s, die in de twintigste eeuw op de markt kwamen, hadden ruimte voor slechts 10 minuten audio per zijde. Met de jaren groeide het aantal minuten en in de jaren 30 werden de eerste luisterboeken uitgebracht zoals Joseph Conrad’s Typhoon, in een set van vier lp’s en The Murder of Roger Ackroyd van Agatha Christie, waar tien lp’s voor nodig waren. De toename van opslagruimte zorgde voor de mogelijkheid om volledige luisterboeken mee te nemen: er kwamen cassettebandjes en walkmans, cd’s en discmans.
Toch nam het luisterboek zoals we het nu kennen pas een vlucht in de vroege jaren 2000, met grotere audiodragers als de MP3-speler en audiobibliotheken als iTunes. Streamingdiensten namen de laatste opslagproblemen weg en investeren in audio (zoals ook in podcasts) werd de ‘next big thing‘. Waar je om te lezen je ogen nodig hebt, was het publiek nu via de oren te bereiken. „Audible makes it possible for you to read when your eyes are busy”, zei Amazon-ceo Jeff Bezos over zijn audioplatform Audible, tijdens een aandeelhoudersvergadering in 2013. Een mijlpaal, zo noemde hij het.
Gaat, nu dertien jaar later, het luisterboek de boekenmarkt redden? Zo klonk het eind januari wel. Toen maakte de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) bekend dat er in 2025 twee miljoen minder fysieke boeken zijn verkocht dan het jaar ervoor. De stichting sprak van een „duidelijke dip”. Daarentegen maakten e- en luisterboekabonnementen bij platforms als Fluister, BookBeat en Storytel een omzetgroei door van een indrukwekkende 36 procent. Deze abonnementen bieden ook e-books aan, maar ze zetten vooral in op luisterboeken. Bij die 36 procent valt echter wel een kanttekening bij te maken, alleen al omdat de platforms de concrete cijfers niet openbaar maken. Zo werden het afgelopen jaar veel abonnementsprijzen verhoogd, wat ook een verklaring kan zijn voor de omzetgroei.
Feit blijft dat streamingdiensten van audioboeken een steeds grotere rol spelen in de boekensector. Eveline Aendekerk, directeur van het CPNB (tot en met de aankomende Boekenweek, daarna neemt ze afscheid), sprak in haar speech van een „guesstimate van 50 miljoen euro” op een totale boekomzet in Nederland van 750 miljoen euro. En er zijn meer hoopvolle cijfers, in deze tijden van ontlezing en teruglopende boekverkoop. Uit onderzoek van KvB Boekwerk & GfK blijkt dat tussen 2016 en 2025 het percentage mensen dat weleens naar een boek luistert bijna is verdrievoudigd, van 9 naar 25 procent. Ook hoopvol: het luisterboek blijkt vooral populair bij jonge gebruikers, die de fysieke boekenmarkt maar moeilijk kan bereiken. 43 procent van de luister-lezers zijn tussen de 14 en 34 jaar oud, 30 procent is tussen de 35 en 49 jaar oud.
Maar is het luisterboek eigenlijk wel goed voor de lezer? En hoe goed is audio voor de schrijver?
Schermen zijn slecht, boeken zijn goed, dat vat de algemene opvatting zo’n beetje samen. Maar hoe zit het met het luisterboek? Is luisteren inferieur aan lezen? Dat lijkt wel mee te vallen, zegt Roel van Steensel, hoogleraar Leesgedrag aan de VU en de Erasmus Universiteit. „Als je het hebt over de processen van tekstbegrip zien we over het geheel niet veel verschil tussen lezen en luisteren”, zegt hij. Veel over de effecten van luisterboeken is echter nog niet bekend. Er is een aantal literatuurstudies, zelf doet hij onderzoek naar het gebruik van luisterboeken in de klas. Het is nog te vroeg om conclusies te trekken, maar: „we zien wel dat lezen en tegelijkertijd dezelfde tekst luisteren voor met name zwakke lezers positief kan zijn.” Het luisteren naar een tekst, met een voorlezer die een emotionele lading aan een tekst geeft, kan zorgen voor meer betrokkenheid bij de tekst en zo het begrip van een tekst vergroten.
Wel geeft Van Steensel aan dat dit voor goede lezers averechts kan werken, omdat luisterboeken het tempo bepalen, waar deze lezers misschien sneller door een tekst kunnen. „Dan houdt het ze juist tegen”, zegt hij. De effecten van het verplichte dagelijkse halfuurtje lezen in de klas „houden niet over” en daar kunnen luisterboeken een rol in spelen. „We zien dat kinderen die niet gewend zijn om te lezen of het niet goed kunnen, tijdens dit halfuur niet altijd echt lezen.” Juist voor die leerlingen kunnen luisterboeken een uitkomst zijn. „We bekijken of alleen een luisterboek luisteren helpt voor de leesvaardigheid en het leesplezier. Boeken zijn cruciaal om te leren over de wereld en voor de woordenschat. Het is belangrijk dat kinderen met gevarieerde teksten in aanraking komen.”
Terug naar de luisterboekenmarkt.
Niclas Sandin is ceo van BookBeat, een luisterplatform van de Zweedse mediagroep Bonnier, dat ook in Nederland actief is. „Audio verschilt niet zoveel van het traditionele uitgeven”, vertelt hij. Sandin ziet dat fysieke bestsellers ook de meest gestreamde boeken zijn. Zo is Lucinda Riley met haar Zeven zussen-serie in Nederland de meest gestreamde auteur. „Vooral fictie werkt goed als luisterboek. Met audio gaat het erom dat luisteraars gegrepen worden door het verhaal en betrokken blijven. Dat is een stuk moeilijker met non-fictie. We zien dat mensen fictie langer beluisteren.”
Sandin vergelijkt streamingplatforms met boekhandels, zij brengen de boeken onder de aandacht, maar het creatieve proces is in handen van auteurs en uitgeverijen. Die omzet van 50 miljoen, zoals die door het CPNB geschat wordt, bij wie komt die terecht? De winst op een luisterboek wordt met afgesproken percentages verdeeld over platform, uitgeverij en auteur. „Wat opvalt in Nederland is dat het het enige land is waar uitgevers kiezen voor een ander winstmodel”, zegt Sandin. „Wij geloven in een ‘fixed price model’ waar er een standaard bedrag aan de uitgeverij wordt betaald voor elk beluisterd uur. Dan dragen wij zelf een groter risico. Nederlandse uitgevers kiezen voornamelijk – al komt daar nu wel langzaam verandering in- voor het ‘revenue share model’ waar alle auteurs een percentage krijgen uit een gezamenlijke pot met winst.”
Voor bestsellers kan dit model lucratief zijn, die krijgen een grotere punt van de taart. Maar auteur Lieke Marsman bracht onlangs op BlueSky het luisterplatform Fluister, eigendom van DPG, in verlegenheid met een kwestie die de groeipijn van de luisterboekenmarkt aan het licht brengt. Marsman ontving eind januari de Fluister Award 2025 voor het ‘beste luisterboek’ voor haar boek Op een andere planeet zullen ze me redden. Het was voor haar aanleiding om uit te rekenen wat het haar nou opleverde, zo’n luisterboek. Ze rekende uit dat de beluisterde minuten goed waren voor 2.454 in z’n geheel beluisterde boeken, hier had ze 207 euro voor gekregen: een schamele 8,5 eurocent per boek.
„Zelfs degenen die stemden konden een volledig verzorgd weekend naar Parijs voor twee winnen”, schreef Marsman op BlueSky. Ze heeft haar boek daarop van Fluister af laten halen. „Tegen alle uitgevers in Nederland zou ik willen zeggen: heb een beetje zelfrespect. Waarom zou je hieraan meedoen? Alleen de platforms houden er iets aan over, zonder enige openheid. Het is een vies corporate systeem”, zegt ze hierover aan de telefoon. Fluister zelf reageerde schriftelijk op vragen van NRC: „We hebben kennisgenomen van de klachten van Lieke Marsman en nemen deze uiteraard serieus”, schrijven ze. „Vanuit de geheimhoudingsverplichting die voortvloeit uit contractuele afspraken met uitgeverijen mogen wij geen verdere mededelingen doen over auteursrechten en de precieze vergoedingen.”
LIeke Marsman.
Er zijn ook auteurs die zich niet in de ophef kunnen vinden. Zoals Lex Paleaux, hij won in 2025 met het boek Liften naar de hemel de Boekhandelsprijs. „Ik zie het zo: vooraf jammeren, niet achteraf. Lees gewoon je contract, dan weet je dat de marges op luisterboeken relatief laag zijn”, zegt hij aan de telefoon. Paleaux ziet luisterboeken niet als inkomstenbron, maar meer als marketingkanaal. „Je moet het zien als reclame, een manier waarop je stem en je verhaal worden gehoord. Als je luistertijd afzet tegenover reclametijd, daar kan geen commercial tegenop.” Auteurs zijn geen willoze slachtoffers, zo vindt hij. „Je bent als auteur zelf verantwoordelijk. Lees wat je tekent of zeg gewoon: ik wil geen luisterboek.”
Marsman krijgt wel bijval vanuit de auteursbond. Rianne Blaakmeer, commercieel directeur van Marsmans uitgeverij Pluim, vertelt aan de telefoon: „Door Lieke’s verhaal zie je heel duidelijk hoe weinig er wordt betaald door Fluister, wij staan volledig achter haar. Voor een literaire uitgeverij zijn de omzetten relatief klein, bij commerciële fictie zal dat wellicht anders zijn. Lieke heeft zich nu teruggetrokken en wij overleggen nu met auteurs die luisterboeken in Fluister hebben of zij willen blijven of eruit willen. Niet alleen Fluister, alle streamingdiensten moeten meer betalen aan de schrijvers.”
Als de platformen er met uitgeverijen en schrijvers uitkomen, wat staat ons dan te wachten? Scandinavië biedt een interessant perspectief. In deze landen is audio al goed voor meer dan 50 procent van de verkochte boeken „Streamingdiensten zijn hier qua omzet groter dan boekhandels”, vertelt Sandin van BoekBeat.
Wat denkt Sandin over de opkomst van AI? Audible, het luisterplatform van Amazon kondigde eerder aan te gaan experimenteren, onder andere met het voorlezen van boeken door AI-stemmen. „We gebruiken AI al om de gebruikerservaring in de app te optimaliseren, bijvoorbeeld om luisteraars nieuwe boeken aan te raden. In het creatieve proces zijn we echter zeer terughoudend”, zegt Sandin. „Er is geen volumeprobleem, er zijn meer dan genoeg boeken, dus AI hoeft voor ons geen nieuwe boeken te maken. Misschien liggen er kansen met AI-stemmen: we merken dat luisteraars een voorkeur kunnen hebben voor een bepaalde mannelijke of vrouwelijke stem. Maar ik zie de menselijke voorlezer niet verdwijnen, die geeft iets aan een tekst mee dat AI maar moeilijk kan. Wij merken dat luisteraars zelfs boeken kiezen op basis van de voorlezer in plaats van auteur.” Het basisconcept zal dus ook in de toekomst niet snel wijzigen. Verhalen worden verteld, er wordt naar geluisterd.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren