Jean Rummenie (BBB), net afgetreden als staatssecretaris van Landbouw, heeft bloemen voor zijn opvolgers meegenomen. Het is maandag, aan het begin van de middag, en Rummenie zit op de kamer op het ministerie die tot dan toe van hem was. In het boeket zit een sneeuwbal, een bloem „die staat voor vriendschap”, en een Lisianthus, „die staat voor dankbaarheid”. Er wordt door een paar aanwezige ambtenaren wat onhandig geklapt terwijl Rummenie de bloemen aan zijn opvolgers geeft: Jaimi van Essen (D66, de minister) en Silvio Erkens (VVD, de staatssecretaris).
Er eindigt hier een tijdperk. BBB was groot geworden met de rode diesel van het agrarisch ongenoegen als brandstof. Alles zou anders worden. En na anderhalf jaar alleenheerschappij geven Femke Wiersma en Jean Rummenie de sleutels van het departement aan gezworen vijand D66.
Hoe had Bertolt Brecht naar deze scène gekeken? De Duitse dichter en toneelschrijver (1898-1956) doorzag de politieke schijnwereld als geen ander. Hij doorzag dubbele motieven, mooipraterij en maakte zich geen illusies over onze leiders. In 1953, na de volksopstand tegen het communistische regime in de DDR, dichtte hij in Die Lösung (De Oplossing): Zou het in dat geval niet makkelijker/ Voor de regering zijn/ Om het volk te ontbinden/ En een ander te kiezen?
Jean Rummenie had een week voor zijn afscheid Bertolt Brecht aangehaald. Het gebeurde tijdens zijn afscheid voor de ambtenaren van het departement. Hij had Brecht niet bij naam genoemd, alleen gezegd dat „de Duitsers” het zo mooi kunnen zeggen: „Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral.”
Aan de telefoon, een paar uur na zijn afscheid, vertelt Rummenie dat hij wel wist dat het citaat van Brecht kwam. Het komt uit De Driestuiversopera (1928), zegt hij er achteraan. Hij ziet het citaat heel letterlijk, zegt hij. Eerst moet er eten op tafel, daarna komt al het andere. „Voedselzekerheid is het allerbelangrijkste. Het gaat nu steeds over de extra miljarden voor defensie, maar een soldaat kan niet vechten als die niet te eten heeft.”
Voor Brecht was het citaat symbolischer dan voor Rummenie. De woorden worden uitgesproken door Macheath, een crimineel die misbruik maakt van de armoede om hem heen en voor wie moraal niet bestaat. Brechts beroemde citaat, uitgeroepen door Macheath, is daarom ook niet een roep om meer eten. Het is een kritiek op het kapitalisme. Zolang dat systeem in stand blijft, vond Brecht, is er geen moraal mogelijk. Het koor zingt in dezelfde ballade: „Heren, maak u geen illusies/ De mens leeft alleen van misdaad.”
De lessen van Brecht over politiek en menselijke natuur overstijgen zijn socialistische overtuiging. Hij wordt in Den Haag nog maar zelden geciteerd, merk ik als ik in de handelingen van de Tweede Kamer zoek. Wat jammer. Ik vind het ironisch dat de socialist Brecht uitgerekend door een BBB’er instemmend wordt geciteerd. Rummenie vindt dat helemaal niet. „Zijn woorden zijn heel down to earth, dat herken ik wel. En ik hoor uiteindelijk toch bij een sociaal-conservatieve partij.”
Het is een partij in verval. Er zijn na het opstappen van Mona Keijzer maandag nog maar drie Kamerzetels over. Senatoren lopen een voor een weg. En Caroline van der Plas stapte op als politiek leider. Met het vertrek van de BBB-bewindslieden breekt opnieuw iets af van wat ooit een machtig imperium was.
Wat of wie kan BBB nog redden? In De Driestuiversopera dreigt Macheath te worden opgehangen. Maar op het allerlaatste moment komt er een bode te paard aangereden, die hem namens de koning gratie aanbiedt. Wonderen bestaan! Maar ook nu geldt weer: schijn bedriegt bij Brecht. Bedelaarskoning Peachum zingt aan het slot: „Want in werkelijkheid loopt het juist slecht af/ Bodes te paard van de koning komen maar zelden/ En wie wordt vernederd, vernedert zichzelf.”
Guus Valk vervangt deze week Petra de Koning
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden