Nederlandse complotdenkers zijn triomfantelijk na de laatste vrijgave uit het dossier van Jeffrey Epstein. Ze zien erin de bevestiging van wat ze al jaren roepen: dat een kwaadaardige elite zich op grote schaal aan seksueel misbruik van kinderen schuldig maakt.
Er hangt iets in de lucht, een kentering. Theatermaker, cabaretier en zelfbenoemd complotdenker George van Houts merkt het om zich heen. Hij is onderdeel van het geroemde gezelschap De Verleiders, maar maakte ook voorstellingen over complotten, zoals de theorie dat 11 september een ‘inside job’ was. ‘Ik werd genegeerd en zelfs gecanceld om mijn ideeën’, zegt hij. ‘Maar de mensen die ooit fel tegen mij ingingen, kijken me nu lamgeslagen aan. Vrienden vertellen hoe het beetje vertrouwen dat ze hadden in de wereld is weggevaagd door wat er nu allemaal via de Epstein-files naar buiten komt. Ik kan makkelijker over complotten praten.’
Van Houts is niet de enige complotdenker die zich gesterkt voelt door de talrijke onthullingen over de Amerikaanse zakenman en veroordeelde pedoseksueel Jeffrey Epstein. Sinds het Amerikaanse ministerie van Justitie drie weken geleden ruim drie miljoen bestanden uit het Epstein-dossier vrijgaf, is de sfeer in complotkringen ronduit triomfantelijk. ‘Ik zie dit als een overwinning’, zei Karel Beckman, hoofdredacteur van complotkrant De Andere Krant, in een video. ‘Niemand kan meer serieus beweren dat er geen kwaadaardige elite is die achter de schermen van alles uithaalt.’ Beckman riep daarom de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV), die complotaanhangers scherp in de gaten houdt, ter verantwoording: ‘Ik wacht op excuses.’
Voor Michael van der Galiën, drijvende kracht achter het Forum voor Democratie-angehauchte weblog De Dagelijkse Standaard, was er maar één conclusie mogelijk. ‘Er is werkelijk een internationaal opererende groep van satanische psychopaten’, schreef hij op X. ‘Hoe meer je erin duikt, hoe meer je leest, hoe duidelijker het wordt dat die ‘wappie-theorieën’ geen fictie zijn, maar werkelijkheid.’
Nieuwssite NineForNews, fanatiek verspreider van complotten en andere desinformatie, schamperde: ‘Heeft iemand nog een complottheorie? Ze beginnen aardig op te raken.’
De complotaanhangers hebben het al die tijd goed gezien – dat idee bleef niet beperkt tot de zogenoemde alternatieve media. Op de publieke omroep wijdde Ongehoord Nederland er twee podcasts en een tv-uitzending aan. Bij WNL op Zondag constateerde Amerikadeskundige Michiel Vos: ‘Nu is het tijd in Amerika om te zeggen: die conspiracy theorists, daar deden we altijd een beetje tut-tut-tut over. Maar die hebben eigenlijk gelijk: dit is een enorme samenzwering.’ NRC-columnist Arjen van Veelen schreef: ‘De complotdenkers hadden in grote lijnen gelijk.’
Dat vindt Jan-Willem van Prooijen, bijzonder hoogleraar radicalisering, extremisme en complotdenken aan de Universiteit Maastricht, een veel te stellige conclusie. ‘De Epstein-zaak onthult in zekere zin een samenzwering’, zegt hij. ‘Uit de vrijgegeven documenten blijkt dat veel mensen óf wegkeken, óf zelfs medeplichtig waren aan het misbruik. Ik kon zelf aanvankelijk ook niet geloven dat Epstein op zo’n grote schaal slachtoffers kon maken en daar zo lang mee wegkwam. Toch leveren de Epstein-files, hoe schokkend ook, vooralsnog geen bewijs voor de meest populaire complotten, zoals dat Epstein nog zou leven, of dat er sprake is van een grootschalig pedofielennetwerk.’
Dat laat onverlet dat door de Epstein-zaak ook oudere, ongefundeerde complottheorieën over kindermisbruik weer nieuw leven wordt ingeblazen. Zo menen sommigen in de bestanden het definitieve bewijs te zien voor Pizzagate: een weerlegde theorie uit 2016 die stelt dat prominente Amerikaanse politici betrokken waren bij een geheime misbruikkring vanuit een pizzeria in Washington. Dat het woord ‘pizza’ in de Epstein-files veelvuldig voorkomt, is volgens complotdenkers verdacht, omdat zij het interpreteren als codetaal voor ‘kind’.
In een podcast van Ongehoord Nederland betoogde presentator Jan Bennink dat nu ook de veroordeelde complotverspreiders Wouter Raatgever en Micha Kat, die valselijk beweerden dat er in de gemeente Bodegraven een satanistisch pedofielennetwerk werd gerund, ‘iets serieuzer’ moeten worden genomen. Want, zo zei Bennink: ‘Er zit toch meer in dan je denkt.’
Model Kim Feenstra, die eerder kinderboekenschrijver Pim Lammers onterecht van pedofilie betichtte, haalde op haar beurt een hardnekkig en onbewezen verhaal aan over een Nederlandse topambtenaar die zich zou hebben vergrepen aan kinderen. ‘Het is nu tijd om dichter bij huis te kijken’, schreef Feenstra op Instagram. ‘Nederland kent zijn eigen doofpotten.’
Voor dergelijke theorieën is in Nederland een grote ontvankelijkheid, wijst onderzoek uit. Zo blijkt uit een recent rapport van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS) dat maar liefst een kwart van de Nederlanders ervan overtuigd is dat satanisch ritueel kindermisbruik – een in het complotcircuit veelbesproken verschijnsel dat al meermaals is onderzocht, maar waarvoor experts nooit enig bewijs hebben gevonden – op grote schaal voorkomt.
‘De Epstein-files bestendigen dit soort ideeën’, zegt HCSS-onderzoeker Gerben Bakker. Hij zag de afgelopen dagen de wildste beweringen voorbijkomen op de complotkanalen die hij volgt en bestudeert. ‘Mensen denken bijvoorbeeld dat ‘beef jerky’ in de Epstein-files een codewoord is voor kannibalisme. En volgens sommigen zou het Getty Museum in Los Angeles beschikken over een gigantisch ondergronds complex met sneltreinverbindingen naar grote steden, waar kinderen zouden verdwijnen.’ Ook Rob Jetten werd meermaals genoemd, als onderdeel van een groter, kwaadaardig complot.
De onderzoeker kijkt er niet van op, want de Epstein-files bevatten ook veel zaken die het voorstellingsvermogen tarten, zoals de banden die de zakenman onderhield met Rusland en mogelijk de Mossad. ‘Wat mij zelf choqueerde, was zijn interesse in eugenetica: het ‘slimmer maken’ van zwarte mensen en het ontwikkelen van designerbaby’s.’
Iedere complotdenker projecteert zijn eigen waarheid op de stukken, constateert Bakker. ‘Sommigen zien in de Epstein-zaak hun gelijk over het vermeende bestaan van een zionistische pedofiele elite. Ook heb je de esoterische, meer ‘far-out’-theorieën, waarin Epstein een buitenaards reptielwezen zou zijn.’
Dat projecteren wordt vergemakkelijkt doordat burgers nu zelf vrijelijk op internet door drie miljoen bestanden kunnen spitten. ‘Complotdenkers doen graag hun eigen onderzoek en krijgen daartoe nu ook volop de gelegenheid’, zegt Van Prooijen. ‘Het is een vorm van entertainment om als burgerspeurder zelf door die files te gaan.’ Maar dat grasduinen kan ook leiden tot overinterpretatie en cherrypicking, tot een vals gevoel van expertise. ‘Mensen denken al snel aanwijzingen te zien die er niet zijn.’
Volgens Gerben Bakker worden zo schadelijke theorieën gevoed, zoals het idee dat de Epstein-slachtoffers niet echt zijn en dienen als cover-up voor een groter complot. ‘En complotten leiden vaak tot de conclusie: de Joden zijn de schuld van alles.’ Veel van die antisemitische complotten grijpen volgens hem terug op eeuwenoude waanideeën, zoals het ‘bloedsprookje’, het verhaal dat Joden kinderen zouden ontvoeren en hun bloed zouden drinken. ‘Dit zijn beslist geen onschuldige ideeën; die moet je niet legitimeren.’
Onder extreemrechtse complotdenkers in de Verenigde Staten zijn de meningen verdeeld over de rol van Donald Trump in de Epstein-zaak. Is hij een bestrijder van elitaire pedofielen, een wegkijker of een handlanger? Maar ook in die kringen tieren antisemitische theorieën welig. Zo schreef voormalig conservatief commentator en fanatiek complotverspreider Candace Owens op X: ‘Ja, we worden geregeerd door satanische pedofielen die voor Israël werken. Iedereen moet dat feit nu tot zich laten doordringen. Bid en bereid je voor om deze strijd voort te zetten tegen degenen die hen beschermen binnen de overheid, de media en de kerk.’
Net zoals de coronacrisis, die een enorme katalysator bleek voor complotdenken en anti-institutionele opvattingen, kan de Epstein-zaak de Nederlandse samenleving ernstig ontwrichten, meent Van Prooijen. ‘De gedachte kan ontstaan: zie je nou wel, er is een corrupte elite die boven de wet staat en waartegen we ons moeten verzetten. Dat sentiment wordt gevoed door radicaal-rechtse politici die aan de haal gaan met Epstein.’
Een voorbeeld is Kamerlid Gideon van Meijeren, die namens Forum voor Democratie (tevergeefs) een debat aanvroeg over de Nederlandse betrokkenheid bij het Epstein-schandaal. Het lijkt geen toeval dat juist Van Meijeren hiertoe het initiatief nam. Eerder al drong hij aan op een nieuw onderzoek naar georganiseerd ritueel misbruik in Nederland. In 2024 werd hij veroordeeld wegens het oproepen tot geweld tegen de overheid.
George van Houts sluit geen enkele theorie uit, behalve het bestaan van reptielachtige aliens (‘Onzin en afleiding van waar het echt om gaat’). Hij vindt dat de reguliere media de Epstein-complotten serieuzer moeten onderzoeken, vooral die over geopolitieke verhoudingen. ‘Jullie focussen nu op seksnetwerken en rare feestjes, terwijl het gaat om geopolitieke belangen, om banden met Israël. Het is alsof journalisten niet kunnen bevatten waartoe machtige overheden in staat zijn. Jullie lijden aan een normalcy bias.’
Die zogenoemde normalcy bias is een veelgebruikt argument van complotdenkers om opponenten de wapens uit handen te slaan: wie twijfelt aan hun theorieën, is domweg niet in staat om de omvang van een vermeende dreiging te doorgronden.
Maar volgens Bakker hebben complotdenkers zelf vaak last van bias: ‘Ze zien overal verbanden en zijn weinig geneigd tot kritische debunking.’
Desalniettemin vindt hij dat de overheid beter in kaart zou moeten brengen welke ideeën er in complotkringen circuleren en hoe breed ze worden aangehangen. ‘Met complotdenkers praten helpt soms, omdat anti-institutioneel denken ook wortelt in negatieve ervaringen met de overheid. En de Epstein-zaak gaat over schokkende misstanden. Laten we het vooral hebben over de samenzweringen die wél bestaan, maar trek de grens bij onacceptabele denkbeelden.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant