Russische leger De grote verliezen van het Russische leger dwingen Moskou tot creatieve methodes voor de werving van soldaten. Ze worden armer en ouder en komen vaker uit het buitenland. Of van de politie, waar agenten arrestanten bijna dwingen in dienst te treden. „In de strafkampen zijn bijna geen gevangenen meer over.”
Een gesneuvelde Russische soldaat wordt geïdentificeerd aan de Oekraïense kant van het front in Donetsk.
De Russische generaal Soechrab Achmedov is een militair van de oude stempel. Iemand die bereid is grote offers te brengen voor de overwinning en niet terugdeinst voor verliezen. Bij bosjes stuurde hij zijn vaak ongetrainde manschappen de Oekraïense ‘gehaktmolen’ in. In 2022 verloor hij binnen vier dagen driehonderd soldaten tijdens de bestorming van een dorp in Oekraïne. In 2023 liet hij zijn eenheid wachten in open veld, waar zij door drones onder vuur werden genomen. Een blunder met tweehonderd doden en gewonden tot gevolg, schreef Radio Svoboda in januari op zijn website.
Achmedovs meedogenloze aanpak bleef niet onopgemerkt. Eind 2022 beklaagden leden van de 155e brigade uit de regio Primorski Kraj zich in een brief aan de gouverneur over de „onbegrijpelijke” aanvalstactieken van hun generaal, die meer oog zou hebben voor het veroveren van medailles dan van grondgebied en zijn manschappen bedreigde. Hoewel hij in 2024 werd ontslagen, ontving hij in 2025 van president Poetin de titel ‘Held van Rusland’ en werd hij kort daarop benoemd tot plaatsvervangend opperbevelhebber van de kust- en landstrijdkrachten. Tot eind december, toen Achmedovs eenheid opnieuw grote verliezen leed bij het stadje Dobropillia nabij Donetsk. De maat was vol, begin januari werd hij uit zijn functie ontheven.
Dat ‘slagers’ als Achmedov hun gang kunnen gaan en zelfs medailles krijgen opgespeld, is tekenend voor de situatie in het Russische leger en op het slagveld. Waar het Kremlin zijn leger graag presenteert als een moderne krijgsmacht en voortdurend terreinwinsten claimt, tonen onafhankelijke studies de tol van vier jaar loopgravenoorlog. De sterfte is inmiddels zo schrikbarend, dat Rusland steeds creatiever moet worden in zijn zoektocht naar kanonnenvlees. Kansloze mannen worden ongetraind in de stormploegen gezet en sneuvelen snel. „Wegwerpsoldaten” worden ze genoemd, met wie weinig zachtzinnig omgesprongen wordt.
De Amerikaanse denktank CSIS schatte het totaal aantal Russische verliezen (doden, gewonden en vermisten) eind januari op 1,2 miljoen, meer dan grootmachten verloren in iedere andere oorlog sinds de Tweede Wereldoorlog. Het gros daarvan, bijna 850.000 doden en gewonden, viel in de afgelopen twee oorlogsjaren. Sinds 2022 sneuvelden tussen de 275.000 en 325.000 Russische soldaten. Ter vergelijking: volgens het CSIS verloor Oekraïne sinds het begin van de invasie ruim 500.000 manschappen, waarvan tussen de 100.000 en 140.000 sneuvelden.
Die gigantische inzet van mankracht (en materieel) vertaalt zich niet in serieuze terreinwinst. Volgens het Amerikaanse Institute for the Study of War (ISW) heeft Rusland in 2025 nog geen vijfduizend vierkante kilometer veroverd, ruwweg twee keer Moskou. Het gemiddelde ligt op vijftien tot zeventig meter per dag, trager dan vrijwel ieder ander offensief de afgelopen eeuw. Bovendien heroverde Oekraïne rond Zaporizja afgelopen dagen tweehonderd vierkante kilometer op de Russen. Dat is meer dan in 2,5 jaar tijd en heeft mogelijk te maken met het feit dat Rusland satellietnetwerk Starlink niet meer kan gebruiken.
Ondertussen doet de Russische regering er alles aan zijn doden anoniem te houden. Velen worden achtergelaten op het slagveld, blijkt uit Oekraïense observaties, anderen in anonieme graven begraven. Details over verliezen zijn staatsgeheim, overlevenden wordt met hoge uitkeringen en drukmiddelen het zwijgen opgelegd. Om het buitenstaanders moeilijker te maken, classificeren de Russische autoriteiten steeds meer demografische gegevens als staatsgeheim.
Om de honderdduizenden Russische oorlogsdoden uit de anonimiteit te halen, werken journalisten van de onafhankelijke Russische nieuwssite Mediazona samen met de BBC sinds het begin van de invasie aan de identificatie van de zogenoemde ‘tweehonderdjes’, zoals gesneuvelden heten in militair jargon. Aan de hand van rouwadvertenties, mediaberichten, foto’s van begraafplaatsen, officiële vermeldingen en oproepjes van familieleden proberen ze de doden een gezicht te geven. Het resultaat is te zien op de website 200.zona.media, een mozaïek van duizenden gezichten.
Een monument genaamd ‘Aan de verdedigers van het vaderland’ in de regio Kostroma. Hier liggen soldaten die in Oekraïne zijn gesneuveld begraven.
Het onderhoud van deze online begraafplaats is monnikenwerk, vertelt Mika Goloebovski van nieuwssite Mediazona telefonisch. Anonieme vrijwilligers doen de eerste zoekslag, daarna verifiëren journalisten de informatie en doen dataredacteuren de statistische berekeningen. „De lijst is verre van actueel of compleet en we vinden regelmatig informatie over soldaten die al jaren terug gesneuveld zijn. Maar het is de enige manier”, zegt Goloebovski. Zelf ontvluchtte hij Rusland na de mobilisatie van 2022 en werkt nu in de Litouwse hoofdstad Vilnius. Teruggaan naar Rusland is uitgesloten. Mediazona, in 2014 opgericht door leden van punk-collectief Pussy Riot, werd na de invasie in Rusland geblokkeerd. Medewerkers werden op opsporingslijsten geplaatst.
Ondanks de onvolledigheid onderschrijven de data berichten over de ongelijke verdeling van de dodelijke impact van de oorlog over de Russische bevolking. De Russische nieuwssite The Bell berekende onlangs dat de sterftekans op het slagveld nauw samenhangt met regionale inkomensniveaus. Wie de beroepssoldaten scheidt van de militaire vrijwilligers ziet dat de oorlog massa’s mannen trekt die onder het bestaansminimum leven van (omgerekend) 200 euro per maand.
Om een chaotische mobilisering als die van 2022 te vermijden, vond het Kremlin de oplossing in het kopen van vrijwilligers met bonussen die kunnen oplopen tot 40.000 euro. Nieuwssite Re:Russia noemde de invoering van commerciële contracten onlangs „een van de belangrijkste institutionele doorbraken van het Poetin-regime in oorlogstijd”. Bijkomend voordeel: het maakt oprechte oorlogssteun vanuit de bevolking overbodig. Naast steeds armer worden de soldaten steeds ouder, ziet Goloebovski. „We zien veel mannen tussen de 40 en 45 jaar en ouder.” En omdat oudere soldaten vaak minder gezond de strijd in gaan, sterven ze sneller.
De ouderdom van de soldaten is het gesprek van de dag binnen het leger. „Driekwart van de nieuwelingen is oud. Het is triest, maar zo zijn de omstandigheden. En eerlijk, ik zie liever oude mannen dan kinderen die net van school komen”, citeerde de betrouwbare Russische nieuwssite Vjorstka een anonieme legerbron. Als motivatie noemen de ‘opaatjes’, zoals ze binnen de gelederen worden genoemd, de ruime financiële compensatie, de verdediging tegen de „oprukkende” NAVO, of de hoop jongere generaties een gang naar de loopgraven te besparen.
En zo blijft vechten, ondanks de gruwelverhalen, voor veel arme gezinnen een reële en noodzakelijke optie. De Duitse econoom en Ruslandkundige Janis Kluge berekende dat Russische overheden in 2025 gezamenlijk een bedrag aan tekenbonussen uitgaven dat gelijk staat aan ongeveer 0,5 procent van het bbp. „Een enorm bedrag”, zei Kluge deze maand tegen The Financial Times, maar „slechts een klein deel” van de totale kosten van de oorlog, die volgens hem tussen de 8 en 10 procent van het bbp schommelen.
Maar ook in Rusland is kanonnenvoer niet oneindig leverbaar en dat vraagt creativiteit. Naast het aantal arbeidsmigranten uit Centraal-Azië stijgt het aantal buitenlandse strijders. Met verhalen op sociale media over banen en studiemogelijkheden, hoge salarissen en paspoorten, laten mannen uit landen in Afrika, Azië en Latijns-Amerika zich naar Rusland lokken. „Hun belangrijkste motivatie is geld, daarna staatsburgerschap”, zei de Deense onderzoeker Karen Larssen tegen nieuwssite Meduza. Zij sprak in Oekraïne tientallen krijgsgevangenen uit landen als Nepal, Jemen, Marokko, Egypte en Brazilië.
„Mijn familie weet niet dat ik hier ben. Ik wil naar huis”, zei de door Oekraïne krijgsgevangen gemaakte Keniaanse atleet Evan Kibets eind 2025 tegen een verslaggever van ABC. In Kenia kon hij met hardlopen de rekeningen niet betalen en dus liet hij zich verleiden door een landgenoot, die zei dat Rusland hem zou betalen om „te doen waar hij van hield”. Eenmaal in Sint-Petersburg tekende hij een document dat een legercontract bleek te zijn. Volgens Kenia vechten zo’n tweehonderd burgers in Oekraïne. Het land sprak vorige week schande van de „onacceptabele en clandestiene” ronselpraktijken en zei Moskou erop aan te zullen spreken.
Op een billboard in Sint-Petersburg worden mensen opgeroepen in dienst te treden met de leus. ‘Een heldenstad heeft zijn eigen helden.’ Er wordt een tekenbonus beloofd van 3 miljoen roebel (omgerekend 33.000 euro).
Veruit de grootste bron van ‘wegwerpsoldaten’ is de gevangenis. Het ronselen van gevangenen begon in 2022 onder Wagner-huurlingenbaas Jevgeni Prigozjin en werd na zijn dood in 2023 voortgezet door het ministerie van Defensie. „Die stroom is bijna opgedroogd, omdat in de kampen bijna geen gevangenen meer zijn”, vertelt Olga Romanova, directeur van de ngo ‘Rusland in de gevangenis’ dat onderzoek doet naar de situatie, telefonisch vanuit Berlijn.
Hoewel gevangenen met (al dan niet terechte) veroordelingen wegens terrorisme, extremisme of spionage, en deserteurs en kindermisbruikers wettelijk uitgesloten zijn voor militaire dienst, knijpen wetshandhavers graag een oogje toe. Volgens Romanova zijn er in vier jaar tijd zoveel gevangenen naar het front gestuurd, dat al zeker honderd strafkampen gesloten werden. Een twintigtal, vermoedt ze op basis van haar bronnen en informatie, wordt gebruikt om Oekraïense krijgsgevangenen te herbergen. „We zien dat het beheer van kampen worden overgedragen van het [civiele] gevangenisorgaan FSIN naar het Defensieministerie.”
Nu de strafkampen leegraken, grijpen Russische wetshandhavers steeds vaker naar arrestanten in politiecellen. „Wanneer politieagenten iemand in de boeien slaan, krijgt de arrestant nu vaak direct het voorstel naar Oekraïne te gaan, zonder een veroordeling af te wachten”, ziet Romanova. Aangezien bewijslast in Rusland nauwelijks een rol speelt, hebben arrestanten geen poot om op te staan. „Wanneer wij een arrestant voor de eerste ondervraging op zijn rechten wijzen, vertellen we dat hij een legercontract kan tekenen”, zei een agent uit Krasnodar vorig jaar tegen nieuwssite Vjorstka.
Zo is een lucratief verdienmodel ontstaan. Per arrestant ontvangen agenten bonussen van [omgerekend] tussen de 500 en 1.000 euro, blijkt uit onderzoek van Romanova. Ze ziet winkeldieven, vechtersbazen, dronkenlappen en plegers van huiselijk geweld, die vroeger vaak vrijuit gingen. „Werden mishandelde vrouwen vroeger vaak niet geloofd, nu vragen agenten of er niet meer mannen betrokken waren.” Ook hoort ze over drugscontroles, waarbij agenten zelf drugs plaatsen om mensen te kunnen arresteren. „Pure chantage.”
De aan lager wal geraakte Russen die op deze wijze aan het front belanden, keren zelden terug. En als ze terugkeren, belanden ze vroeg of laat weer aan het front, met grote kans om alsnog te sneuvelen. Aan Mika Goloebovski en zijn collega’s van Mediazona de taak om hen een plek te geven op het digitale kerkhof.Regelmatig ontvangen ze reacties van familieleden, die op de website verloren geliefden terugvinden. Goloebovski hoopt dat de database helpt om oorlogsmisdaden zichtbaar te maken. „Het toont de enorme schaal en dynamiek van deze oorlog en bewijst hoe ver Poetin en zijn mensen bereid zijn om te gaan.”