Strijd tegen kartels Met de gewelddadige dood van de machtigste drugsbaron van het land geeft president Claudia Sheinbaum een stevig signaal af aan zowel de kartels als aan Donald Trump. Maar in Mexico zelf kunnen de gevolgen van El Mencho’s uitschakeling groot zijn. Hoe werd hij zo oppermachtig?
Luchtfoto van de boulevard van Puerto Vallarta, een toeristische trekpleister. In reactie op de dood van El Mencho namen leden van zijn drugskartel zondag wraak door chaos te zaaien in de stad.
Dat het Jaliscokartel en zijn leider El Mencho oppermachtig zijn in Mexico, is geen geheim. In hoeverre de criminele organisatie in staat is delen van het land plat te leggen, maakte ze zondag meteen duidelijk in de uren na de dood van haar leider, eerder op de dag. Rookpluimen stegen op boven grote Mexicaanse steden als Guadalajara en Puerto Vallarta. Ambassades, waaronder de Nederlandse, waarschuwden burgers binnen te blijven. Luchthavens moesten tijdelijk sluiten. Openbaar vervoer kwam in verschillende staten stil te liggen. En maandag blijven scholen in de staat Jalisco gesloten.
De dood van ‘El Mencho’, zondag bij een militaire operatie in het westen van het land, betekent een einde van een tijdperk. De grootste drugsbaas van Mexico, en mogelijk ter wereld, had een haast mythische status in Mexico, vergelijkbaar met die van Joaquín ‘El Chapo’ Guzmán. Een nietsontziende crimineel die zelf begon als drugsdealer op straat en zijn wereldwijde imperium vanaf de grond opbouwde, gekenmerkt door professionaliteit en een ongekende wreedheid.
Van jongs af aan hield Nemenio Oseguera Cervantes, zoals de kartelbaas voluit heette, zich bezig met drugshandel. Eerst in Mexico, en vanaf de jaren negentig in de VS, waar hij in 1994 werd veroordeeld voor drie jaar celstraf voor zijn betrokkenheid bij heroïnesmokkel. Hij keerde terug naar Mexico, waar hij zich via een huwelijk met een nicht van een hoge drugsbaas aansloot bij een groep gelieerd aan het Sinaloakartel. In 2007 richtte Oseguera Cervantes het Cartel Jalisco Nueva Generación (CJNG) op, vooral actief in de Mexicaanse staat Jalisco.
Foto van El Mencho die de VS gebruikten op hun opsporingsaffiches.
In 2011 toonde het CJNG zijn spierballen op nationaal niveau, toen 35 toegetakelde lichamen werden gedumpt langs een snelweg in Veracruz. Geweld als een vorm van terreur, met ongekende vormen van intimidatie om lokale gemeenschappen onder druk te zetten: met het CJNG werden de vormen van geweld die kartelsoldaten gebruikten wreder dan ooit.
Naast die wreedheid werd het Jaliscokartel ook gekenmerkt door een hoge mate van professionaliteit. De sicarios (huurmoordenaars) binnen de rangen van het kartel werden aangevuld met ex-militairen uit onder meer Colombia en Guatemala, die de beschikking kregen over gepantserde voertuigen, raketwerpers en zware automatische wapens. Met professionele drones en landmijnen kregen conflicten met rivaliserende groeperingen of de staat een militaire dimensie.
Die professionaliteit maakte het ook zo lastig om ‘El Mencho’ op te pakken. Volgens de Amerikaanse krant The Wall Street Journal was zijn beveiliging georganiseerd in meerdere ringen, alsof hij een regeringsleider was, met in de binnenring enkel vertrouwelingen en voormalige speciale eenheden uit Colombia. Zijn huizen, allemaal in de Sierra Madre-bergketen in het westen van Mexico, zouden omringd zijn door mijnen. Wie een ontmoeting had met Oseguera, moest zich ontdoen van al zijn elektronische apparatuur en zes uur lang geblinddoekt in een voertuig doorbrengen. Een apart team hield zich bezig met het constant monitoren van tientallen telefoons van de commandanten van het kartel.
Ook de rest van het Jaliscokartel werd zorgvuldig opgebouwd. Op universiteiten, onder meer in Guadalajara, werden jonge, uitblinkende studenten in boekhouden, rechten en chemische studies gerekruteerd om voor het kartel te komen werken. Ondertussen zorgde het kartel, naar voorbeeld van de Italiaanse maffia, voor een veiligheidsstructuur door te investeren in thuisstaat Jalisco, waar ‘El Mencho’ in arme dorpen werd gezien als beschermheer. Op lokale markten of rodeo’s sponsorde hij de muziekartiesten, tijdens de pandemie leverde zijn kartel voedselpakketten en in eetstalletjes stond zijn gezicht op de schorten van verkopers.
In de staat Jalisco en in omringende staten is het CJNG veel meer dan een drugsbende. Via investeringen in grote infrastructuurprojecten, hotels en restaurants en met belastingen op lokale bedrijven vormt het kartel in aanzienlijke delen van Mexico een schaduwoverheid. De echte overheid – van lokale en deelstaatbestuurders tot magistraten en politieagenten – zit eveneens in de zak van het kartel. Vanuit deze thuisbasis groeide het CJNG uit tot een criminele organisatie van wereldformaat, die enkele belangrijke cocaïnesmokkelroutes naar de VS en Europa vrijwel volledig beheerst en die actief is in meerdere Europese landen, waaronder Nederland.
Volgens de Mexicaanse veiligheidsexpert David Saucedo is het de vraag of het Jaliscokartel nog verder gaat dan het in brand steken van auto’s en winkels in reactie op de dood van zijn leider. „Er zijn twee soorten reacties: een interne reactie en een externe reactie”, zegt Saucedo. „Bij het Sinaloakartel hebben we gezien hoe het kartel na de arrestatie van zijn oprichter in 2024 uiteenviel. Zo’n opvolgingsoorlog kan zware gevolgen hebben voor Mexico.”
Een externe reactie noemt Saucedo een actie van kartelleden gericht tegen bijvoorbeeld militairen of politieagenten. Of mogelijk zelfs tegen Mexicaanse burgers of buitenlandse toeristen. „Het WK voetbal komt eraan en Guadalajara, de zetel van het CJNG, is een van de speelsteden”, waarschuwt Saucedo. „Mexico wil met deze operatie laten zien dat men niet bang is om de allergrootste drugscrimineel aan te pakken, maar het effect kan tegenovergesteld zijn.”
Sinds Claudia Sheinbaum in september 2024 president werd van Mexico, is ze grotendeels afgestapt van het veiligheidsbeleid van haar voorganger Andrés Manuel López Obrador (AMLO). Deze partijgenoot voerde vooral beleid tegen kernoorzaken van het drugsgeweld, zoals armoede en schooluitval. Hij beloofde „knuffels, geen kogels” tijdens zijn verkiezingscampagne en kondigde aan vooral te investeren in onderwijs, werkgelegenheid en andere voorzieningen om te voorkomen dat jongeren het slechte pad op zouden gaan.
Leden van de Nationale Garde, een civiel-militair korps in Mexico, bewaken de plek in Mexico-Stad waar het stoffelijk overschot van El Mencho naar is overgebracht.
Op een snelweg nabij Acatlan de Juarez, in de deelstaat Jalisco hebben kartelsoldaten de dood van hun leider gewroken door vrachtwagens en auto’s in brand te steken.
Sheinbaum kiest voor een harde aanpak, vormgegeven door haar minister van Veiligheid, Omar Harfuch. Hij heeft zelf een verleden met het CJNG: in 2020, toen hij nog politiechef van Mexico-Stad was, werd hij in een dure wijk van de hoofdstad klemgereden en door tientallen schutters onder vuur genomen. Hij overleefde het wonderwel, zijn twee lijfwachten en een omstander niet.
De eerste tekenen van die hardere aanpak waren er snel na het aantreden van Sheinbaum. Ze stuurde duizenden militairen naar de Mexicaanse staat Sinaloa om de interne oorlog onder controle te krijgen, die was uitgebroken tussen twee facties van het Sinaloakartel na de arrestatie van zijn leider. Die oorlog woedt echter nog steeds en veel analisten in Mexico vrezen dat, nu het Jaliscokartel geen leider meer heeft, een soortgelijke opvolgingsstrijd kan ontstaan in Jalisco en andere staten waar het CJNG dominant is.
In het verleden leidde de door de regering gehanteerde en door de VS aangeraden kingpin strategy, gericht op het uitschakelen van de leiders van kartels, tot meer versplintering en daarmee meer territoriaal geweld. In Mexico werd in de uren na de dood van ‘El Mencho’ meteen naar de VS gewezen, die volgens het Mexicaanse leger inlichtingen zouden hebben geleverd voor de militaire operatie.
De Mexicaanse regering staat sinds de terugkeer van Donald Trump in het Witte Huis onder zware druk om meer te doen aan kartels die grote hoeveelheden drugs naar de VS smokkelen. Trump en radicale Republikeinen suggereren al langer dat president Sheinbaum de kartels zelf niet meer de baas kan en dat de VS daarom militair zouden moeten ingrijpen in het zuidelijke buurland. Sinds Trumps ontvoering van de Venezolaanse president Maduro, begin dit jaar, leek dit geen loos dreigement meer.
De Amerikaanse focus lag afgelopen tijd vooral op het Sinaloakartel, omdat die de fentanylmarkt naar de VS grotendeels beheerst. Maar het CJNG, dat met name cocaïne en methamfetamine noordwaarts smokkelt, is de afgelopen maanden steeds nadrukkelijker in beeld gekomen. Voor tips die leidden tot de arrestatie van El Mencho loofden de Amerikanen 15 miljoen dollar uit. „Dit is een geweldige ontwikkeling voor Mexico, de VS, Latijns-Amerika en de wereld”, schreef Christopher Landau, onderminister van Buitenlandse Zaken en voormalig ambassadeur in Mexico, vlak na de operatie op X.
In de wetenschap dat Trump desnoods bereid is om – net als in Venezuela – het leger in te zetten, zal Sheinbaum zich een betrouwbare partner hebben willen tonen. Met de komende hernieuwing van het Noord-Amerikaanse vrijhandelsakkoord (UMSCA) is een goede relatie ook economisch belangrijk. Sheinbaum loopt echter wel het risico met haar pogingen de VS tegemoet te komen meer geweld uit te lokken.
Of ze Mexico veiliger kan maken maakt, moet nu blijken. Dit is een sleuteljaar voor het Noord-Amerikaanse land, en niet alleen vanwege de fragiele relatie met de VS. Met het WK staat het grootste sportevenement ter wereld voor de deur. In de wandelgangen wordt gesproken over een bezoek van de paus, later dit jaar. Nu de dood van de leider van de machtigste criminele organisatie grote delen van het land in gewelddadige chaos heeft gestort, staat Sheinbaums aanpak voor een grote test.
In Cointzio, in de zuidelijke deelstaat Michoacán hebben kartelleden een bus in brand gestoken.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.