Kabinet-Jetten Na jaren van politieke stilstand belooft het kabinet-Jetten Nederland van het stikstofslot te halen, meer woningen te bouwen en miljarden te verschuiven van zorg en uitkeringen naar defensie. Tegenover die torenhoge ambities staat grote politieke onzekerheid.
D66-leider Rob Jetten in oktober tijdens het verkiezingscongres van zijn partij in Den Bosch.
Maandagochtend kan het kabinet van Rob Jetten (D66) nog teren op zijn grote beloftes en voornemens. Met ministers die optimisme en zelfvertrouwen proberen uit te stralen bij hun beëdiging door de koning en daarna, voor de fotografen op de trappen van Paleis Huis ten Bosch.
Dit kabinet moet Nederland na jaren van politieke stilstand weer vooruithelpen. Dat beeld proberen de coalitiepartijen D66, VVD en CDA de laatste weken neer te zetten. „Minder ruzie, meer vertrouwen en meer resultaat”, zoals Jetten het onlangs in een Tweede Kamerdebat verwoordde.
Dat kabinetten optimistisch beginnen, is niets nieuws. Ook premier Dick Schoof wilde met zijn kabinet „keuzes durven maken en richting geven”, zei hij tijdens zijn eerste optreden in de Tweede Kamer. Daar kwam weinig van terecht.
Maar voor Rob Jetten speelt er meer. Zijn hele verkiezingscampagne als D66-lijsttrekker was gebaseerd op het boeken van resultaten. Of zoals hij het noemde: „grote doorbraken”, waaronder de bouw van „tien nieuwe steden”. Onder het motto: „Het kan wél.”
Ook zijn coalitiepartner CDA legde in de campagne niet de nadruk op inhoudelijke standpunten maar op „moedige keuzes”, zoals Henri Bontenbal het noemde. Ook hij beloofde „oplossingen en resultaten”.
Vanaf maandagmiddag, na de ceremoniële overdracht op alle ministeries, mogen Jetten en zijn zeventien ministers en tien staatssecretarissen beginnen deze torenhoge verwachtingen in te lossen. En dat onder moeilijke politieke omstandigheden: zonder meerderheid in de Eerste én Tweede Kamer.
In het coalitieakkoord kondigden de drie partijen hun grote ambities aan: het stikstofprobleem oplossen, de woningbouw versnellen en een astronomische 19 miljard euro per jaar vrijmaken voor defensie, vooral door te bezuinigen op zorg en sociale zekerheid.
Een grote verantwoordelijkheid komt daarmee in handen van twee nieuwkomers in de landelijke politiek: voormalig topmilitair Elanor Boekholt-O’Sullivan (minister van Volkshuisvesting) en de 34-jarige Jaimi van Essen (minister van Landbouw), beiden namens D66.
Aan Boekholt-O’Sullivan de taak om de bouw van nieuwe steden in gang te zetten. Of alleen nieuwe wijken, zoals het coalitieakkoord als alternatief noemt. Voor het aanjagen van de bouw van betaalbare woningen krijgt zij 1 miljard euro per jaar te besteden, tot 2035. Volgens ontwikkelaars, vastgoedinvesteerders en woningcorporaties is dat te weinig. Zij noemden de kabinetsambities daarom in een gezamenlijke reactie „boterzacht”.
Daarnaast is Boekholt-O’Sullivan voor haar opdracht extreem afhankelijk van collega’s in het kabinet. Van staatssecretaris Jo-Annes de Bat (Klimaat, CDA) bijvoorbeeld, die oplossingen moeten vinden voor het overvolle stroomnet, wat de woningbouw nu vertraagt.
En van landbouwminister Jaimi van Essen, die Nederland van het stikstofslot moet halen, vooral door de stikstofuitstoot van de landbouw te verlagen. Daarbij kan de jonge oud-wethouder uit Deventer zich opmaken voor weerstand.
Aan de andere kant: door de jarenlange stilstand op dit dossier is ook de agrarische sector er inmiddels van overtuigd dat er iets moet gebeuren. Zelfs de agrarische lobbyorganisatie LTO vraagt nu om initiatieven om de impasse te doorbreken. Daar komt bij dat de nieuwe bewindsman weer over een rijk gevuld stikstoffonds kan beschikken van 20 miljard euro, om bijvoorbeeld uitkoopregelingen mee te financieren.
Wie misschien wel meer weerstand kunnen verwachten, zijn de ministers Hans Vijlbrief (Sociale Zaken, D66), Sophie Hermans (Volksgezondheid, VVD) en Mirjam Sterk (Langdurige Zorg, CDA) die voor 10 miljard euro moeten snijden in de zorg en voor 6 miljard in de sociale zekerheid.
Daarvan is bijna 5 miljard snel binnengehaald, door de geplande halvering van het eigen risico te schrappen. Die had het kabinet-Schoof nog niet doorgevoerd, maar al wel gereserveerd in de begrotingen.
Met de overige 11 miljard euro gaan Vijlbrief, Hermans en Sterk het veel moeilijker krijgen. De twee zorgministers willen onder meer het eigen risico verder verhogen, het basispakket verkleinen en besparen op de langdurige zorg voor ouderen, gehandicapten en mensen met mentale problemen. Vijlbrief wil de AOW-leeftijd sneller laten stijgen en de uitkeringen voor werklozen en arbeidsongeschikten versoberen.
Nu al is duidelijk dat het kabinet niet voor ál deze bezuinigingen genoeg politieke steun zal kunnen verzamelen. Vrijdag reageerden partijen van links tot uiterst rechts met soortgelijke kritiek op de doorrekeningen door het Centraal Planbureau. „Gewone mensen gaan honderden euro’s meer betalen”, reageerde Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA), „terwijl de allerrijksten niets extra’s gevraagd wordt”. De groep-Markuszower van afgesplitste PVV’ers hekelde „de afbraak van sociale zekerheid”. Mirjam Bikker (ChristenUnie): „Dit mag niet alleen het kabinet worden van de gegoede burgerij.”
Voor de bezuinigingen op de sociale zekerheid hoopt het kabinet een akkoord te sluiten met vakbonden. Maar ook die lijken vooralsnog niet bereid om de bezuinigingsplannen met een paar afzwakkingen naar de eindstreep te helpen.
De miljarden die Vijlbrief, Hermans en Sterk níét weten op te halen, kunnen leiden tot moeilijke gesprekken binnen de coalitie. Vooral de VVD heeft daarbij veel te verliezen.
Deze partij presenteerde zichzelf als grote winnaar van de coalitieonderhandelingen. Op tweehonderd billboards langs de snelwegen vierde de VVD onder meer het lage begrotingstekort („zuinige overheid”) in het akkoord en het behoud van de hypotheekrenteaftrek, onder de grote letters: „afspraak is afspraak”.
Als de coalitie geld tekort komt, zullen D66 en CDA eerder dan de VVD geneigd zijn om een groter begrotingstekort te accepteren: een minder zuinige overheid. Of om de belasting op vermogens, erfenissen of huizenbezit te verhogen, wat de VVD tot nu toe heeft kunnen blokkeren.
Ook rond andere onderwerpen kan het kabinet een continue balanceeroefening tegemoetzien tussen de wensen die er buiten én binnen de coalitie leven.
Hans Vijlbrief van Sociale Zaken wil beginnen bij de wensen die er leven buiten politiek Den Haag. „Ik ga eerst een aantal weken door het land trekken om goed te praten met mensen en te luisteren”, zei hij vorige week na zijn gesprek met formateur Jetten. Daarbij denkt hij onder andere aan mensen met een zwaar beroep, bij wie de snellere verhoging van de AOW-leeftijd het hardst aankomt.
Het vertrouwen van kiezers in het kabinet-Jetten is vergelijkbaar met dat in de kabinetten-Rutte IV en -Schoof, toen die begonnen. Ruim 30 procent van de kiezers heeft „(heel) veel vertrouwen” in dit kabinet, ruim 60 procent „niet zoveel” of „geen vertrouwen”, en 7 procent weet het niet, volgens een recente peiling van Ipsos I&O.
Wel zijn het andere groepen die vertrouwen hebben in dit kabinet. Het kabinet-Schoof kreeg bij aanvang vooral steun van lager en middelbaar opgeleiden. Het kabinet-Jetten leunt sterker op hoogopgeleiden.
Maar bij het kabinet-Jetten zijn de verschillen nog groter als je naar inkomensgroepen kijkt. Van kiezers met de hoogste inkomens (twee keer modaal op huishoudniveau) heeft 45 procent vertrouwen in het kabinet-Jetten. Van kiezers met de laagste inkomens (tot bijna modaal) is dat 23 procent, volgens diezelfde cijfers van Ipsos I&O.
Over een kabinet dat zulke grote verwachtingen wekt onder zulke moeilijke politieke omstandigheden, zou je kunnen zeggen: de teleurstelling van kiezers is al van tevoren ingebouwd.
Daar staat tegenover dat het ook voor oppositiepartijen niet aantrekkelijk is om alleen maar ‘nee’ te zeggen tegen de kabinetsplannen, zonder te willen praten over alternatieven. Want als de politieke stilstand dan voortduurt, kunnen ook zij daarop worden aangekeken.
Met medewerking van Sjoerd Klumpenaar, Oscar Vermeer en Erik van der Walle
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag