Politiek Dertien denkers en doeners over het dringende advies dat zij aan het kabinet-Jetten willen geven.
Geachte leden van de regering,
Van harte gefeliciteerd met uw aantreden. Er rust een grote verantwoordelijkheid op uw schouders. U spreekt in het coalitieakkoord de ambitie uit dat Nederland de sterkste economie van Europa moet worden. Dat is een prijzenswaardig doel. U ziet ook de urgentie: hoe houden we onze publieke voorzieningen betaalbaar voor de volgende generaties?
Mijn boodschap is simpel. Met goede intenties alleen gaan we het niet redden. Er is meer lef nodig, meer schaal, meer tempo.
In het rapport dat ik heb mogen opstellen, laat ik zien dat onze toekomstige welvaart staat of valt met forse, gerichte investeringen in productiviteit, innovatie, kennis en infrastructuur. Te lang hebben we vooruitgeschoven, overgereguleerd en verkokerd besloten. Terwijl wij praten, investeren andere landen met een helder plan en grote vastberadenheid. China, de Verenigde Staten, en ook landen als Frankrijk wachten niet.
Daarom mijn dringende advies: durf meer risico te nemen, verhoog het investeringsniveau substantieel én doorbreek de silovorming binnen de rijksoverheid. Grote maatschappelijke en economische opgaven moeten interdepartementaal worden opgepakt. Wie echte vooruitgang wil, moet over grenzen heen organiseren.
Juist daarom pleit ik voor een regeringscommissaris Toekomstige Welvaart: iemand met gezag, op afstand van de dagelijkse politiek, die over kabinetsperiodes heen de voortgang bewaakt en het eerlijke verhaal vertelt over wat werkt – en wat niet.
Dit vraagt iets van iedereen. Voor burgers kan het betekenen: accepteren dat keuzes ook soms minder leuke consequenties hebben, kiezen voor opleidingen waar grote behoefte aan is en werken in andere sectoren dan men zou verwachten. Van u vraagt het de bereidheid risico’s te nemen en soms pijnlijke keuzes te maken.
Het alternatief is helder: oplopende lasten en afbrokkelende voorzieningen. Het is nog niet te laat. Maar de klok begint te lopen zodra u op het bordes staat.
Ik kijk met u mee en help waar ik kan.
Kippen spreken tegen hun kuikentjes als zij nog in het ei zitten, en zij praten terug. Net als andere sociale dieren hebben kippen rijke innerlijke levens en een eigen taal. Ik wil u vragen naar hen te luisteren.
Wat kippen met uw taak te maken hebben? Simpel: er worden in Nederland dagelijks meer dan anderhalf miljoen kippen vermoord (in een industrie die de wereld voor ons en de komende generaties vervuilt). Bijzaak? Niet voor hen.
En kippen zijn niet de enigen die niet worden gehoord. Ik dacht altijd dat mensen zich zo psychopathisch naar andere dieren gedroegen omdat ze zich niet in andere soorten konden inleven. Toen ik door long covid twee jaar aan de bank gekluisterd was, merkte ik dat hetzelfde empathisch gebrek geldt naar mensen met een radicaal andere ervaring. Zo zijn er meer vergeten wezens.
Wie anderen niet ter verantwoording kan roepen in de taal van de macht, heeft geen stem. Wel een echte, om mee te praten tegen je kuikens of de planten op de vensterbank. Maar geen politieke.
Rechtvaardigheid en democratie zijn loze begrippen als ze alleen voor de luidsten of sterksten gelden. Wie daartoe behoort, staat bovendien niet vast. Uiteindelijk zijn we allemaal kwetsbare wezens, hier voor even. Ook u.
Ik weet dat leven haast onverdraaglijk is voor wie het lijden van anderen serieus neemt. Dat het moed kost om je eigen aandeel daarin te erkennen. Maar ik weet ook dat het anders kan.
Luister dus naar de zachte stemmen, zoals die van de kippen, zieken, kinderen en vluchtelingen, en handel naar hun belang. Daar begint verandering.
PS Sommige wetenschappers schrijven over het Galloceen, tijdperk van de uitgebuite kip. Niet Rembrandt of AI zijn onze erfenis, maar afgekloven kippenbotjes.
PPS Kippen houden ervan iets nieuws te leren. Ik hoop u ook.
Daar staat u dan, op het bordes, met een grote verantwoordelijkheid op uw schouders. In een tijd waarin het vertrouwen in de overheid is afgenomen en maatschappelijke vraagstukken zich opstapelen, lijkt het alsof u die problemen alleen moet oplossen. Maar dat hoeft niet.
De samenleving kan helpen – maar we moeten verder denken dan wat we nu participatie noemen. Een samenleving die de overheid niet meer vertrouwt laten participeren in een systeem dat zij niet herkent, werkt niet. Dat vertrouwen zullen we moeten herstellen. Vertrouwen groeit wanneer mensen zich gehoord voelen en betrokken zijn bij wat er gebeurt in hun eigen straat, buurt of dorp.
U kunt onmogelijk luisteren naar 18,4 miljoen Nederlanders. Maar de verbindende mensen in duizenden gemeenschappen van miljoenen actieve burgers kunnen dat wel. Zij luisteren, brengen mensen samen en hun betrokkenheid tot bloei. In buurten en dorpen werken bewoners al aan een groener, gezonder en minder eenzaam Nederland. Daar ervaren mensen dat ze zelf verschil kunnen maken en begrijpen ze elkaar weer beter.
Ons advies: steun deze gemeenschappen. Zit hen niet dwars met regels, maar geef ruimte, financiële rust en bied hen een plek. Dat levert betere ideeën, meer draagvlak, minder weerstand, grotere efficiëntie, snelheid én meer plezier op. Zet deze verbindende mensen vanaf het begin aan tafel als gelijkwaardige partner. Wie problemen alleen systemisch benadert, blijft vastlopen; wie begint bij gemeenschappen, benut het vermogen in de samenleving tot het einde. Dit vraagt een andere houding van uw overheid: niet vóór maar mét de samenleving, door te beginnen bij wat er al is.
Er zal een publiek-civiele samenwerking moeten ontstaan, zoals er een publiek-private is. Neem daarom het initiatief voor een wet Samenleving en Overheid, waarin buurtplekken en lokale verbinders structurele partners worden. Werk een gemeenschapsfonds met hen uit, niet via consultants of adviseurs, en leg eigenaarschap bij de gemeenschappen zelf.
U staat er niet alleen voor. Wij kunnen en willen helpen en zijn er klaar voor.
Herken je het gevoel van een verstoorde lijn? Je deelt iets kwetsbaars en de ander komt direct met ongevraagde adviezen en praktische oplossingen. Goed bedoeld, maar vaak een poging om het ongemak en de eigen machteloosheid te ontvluchten. Het kabinet-Jetten doet precies dit. Het regeerakkoord is een indrukwekkend menu van antwoorden op alles, van defensie tot digitalisering, maar het maskeert een fundamentele vertrouwensbreuk.
Als frictie-architect zie ik een kabinet dat wil ‘bouwen’ op een fundament vol barsten.
Het succes van dit minderheidskabinet hangt niet af van technische maatregelen, maar van de bereidheid de verstoorde relaties te herstellen. Je kunt een partij als GroenLinks-PvdA niet eerst kleineren en vernederen, om vervolgens te verwachten dat zij simpelweg ‘meebouwt’ aan dichtgetimmerde plannen. De optimistische en pragmatische houding van de architecten van dit minderheidskabinet verdient een Nobelprijs. Maar zonder introspectie over hun eigen rol in het ontstane wantrouwen, blijft het vooral een toneelstuk.
Daarom gun ik onze nieuwe premier en zijn ploeg een praktische gids voor herstel van de verstoorde lijn. Dat begint bij de spiegel: erken de broosheid van dit minderheidskabinet met een nederigheid die verder gaat dan de retoriek van ‘we gaan in gesprek’.
Luister vervolgens niet strategisch – om jouw gelijk te halen of draagvlak te organiseren voor een voldongen feit – maar empathisch en proactief. Luister om de pijn van de politieke tegenstander en maatschappelijke partners te begrijpen, zonder de drang om direct te reageren.
En tot slot: stop met het politieke spelletje van ‘geven en nemen’. Dat is nu over datum. Kies daarentegen voor dialoog. Omarm de moed om het onbekende te omarmen en je eigen standpunten op te schorten. Alleen in deze tussenruimte, waar we ons laten verrassen door het onbekende, ontstaat een verbinding die groter is dan onze politieke kleur.
Stel een verbod in op de export van vlees, of liever nog van alle dierlijke producten. Dat is een buitengewoon effectieve, om niet te zeggen historische maatregel die deze coalitie gerust en namens alle Nederlanders kan nemen.
Dat we onszelf moeten kunnen voeden staat buiten kijf, en dat Nederlanders hun biefstukje niet vaarwel willen zeggen is ook nog begrijpelijk. Maar dat wij ons schaarse land uitwonen zodat de buitenlandse carnivoor aan zijn trekken komt, is een gotspe. Ruim 80 procent van de vleesproductie is bestemd voor export. Wij blijven achter met de stront, de vervuiling en de virussen.
De cijfers spreken voor zich. De tien miljard aan opbrengsten van vleesexport (twintig als je zuivel en eieren meerekent) worden alleen al door de stikstofcrisis grotendeels teniet gedaan. Tel daar nog eens miljarden aan gezondheidskosten bij op (alleen al drie miljard door de luchtvervuiling van de rundvleessector) en de erbarmelijke werkomstandigheden in de louche vleessector, en de puzzel legt zichzelf.
Een paar miljonairsfamilies zullen de dupe zijn als we geen dierlijke producten meer mogen exporteren. Maar de BV Nederland zal opgelucht ademhalen: plantaardige voedselproductie levert qua omzet evenveel op als vlees.
Stel je voor: we spelen een derde van ons grondgebied vrij (evenveel als de Randstad én Friesland!), halen het land van het stikstofslot én worden op slag een stuk gezonder en gelukkiger – om over het lot van onze mededieren nog maar te zwijgen. Naast de ongekende ruimte die deze maatregel oplevert, maakt ze de tijd vrij van hardwerkende boeren om (met alle steun van de overheid) op gezondere, slimmere en liefdevollere manieren voor ons land te zorgen.
Andere agrarische verdienmodellen wenken, zoals die voor landbouwinclusieve natuur, herwildering, recreatie en biobased-bouwmaterialen. De vrijgekomen ecologische ruimte en materialen kunnen we gelijk inzetten om sociale biowijken te bouwen. Zo komen ook de tien nieuwe steden die onze premier beloofde warempel in zicht!
Beleid wordt zelden aan de boerenkeukentafel gemaakt. Terwijl juist daar de impact ervan zijn weerslag heeft. Niet alleen bedrijfseconomisch, maar vooral op de mensen die ervoor zorgen dat er dagelijks voldoende, veilig en smaakvol voedsel op ons bord ligt.
Toen ik veertig jaar geleden de agrarische sector binnenstapte, dacht ik dat passie, eerlijkheid en hard werken goed genoeg waren voor een volwaardig bestaan als boerengezin in Nederland. Dat bleek naïef.
Het Nederlandse landbouwbeleid zorgt ervoor dat het ambacht verdwijnt en dat korte ketens en regionale initiatieven het verliezen van de grootschalige, anonieme voedselindustrie. Is dat wat we willen? Of zouden Nederlanders moeten kunnen kiezen voor lokaal, puur en onbewerkt eten, zoals voedsel in de kern is bedoeld: gezond voedsel met een lage footprint en zonder de extra foodmiles.
De extra regels die Nederland onze voedselketen oplegt, bovenop de Europese, prijzen onze producten uit de markt en werken schaalvergroting in de hand. Alleen grote marktpartijen kunnen eraan voldoen en hebben daardoor de macht.
Mijn advies aan het nieuwe kabinet is eenvoudig: stop de regeldrift!
Leg de voedselketen geen extra regels op. Ga uit van vertrouwen in plaats van wantrouwen en herstel de verbinding met onze boeren. Geef hen de ruimte om op een eerlijke, concurrerende manier te zorgen voor ons dagelijks eten.
Verduurzaming zit niet in cijfers en modellen, maar vraagt om continuïteit, om boeren die zich gewenst voelen en toekomstperspectief zien. Wie dat negeert, verliest draagvlak, vakmanschap en uiteindelijk het vertrouwen van burgers.
Beleid dat onze gezondheid op nummer een zet, zal respect moeten tonen voor de mensen die het eten op ons bord leggen. Nodig hen uit. Luister. Stimuleer en ondersteun hen met beleid dat werkt voor en niet tegen mensen.
Want zonder mensen is er geen voedsel. En zonder voedsel geen samenleving.
De afgelopen jaren hebben laten zien hoe kwetsbaar maatschappelijke samenhang is geworden. De toeslagenaffaire ontwrichtte duizenden gezinnen en beschadigde het vertrouwen in de overheid diepgaand. Tijdens de coronacrisis liepen spanningen hoog op rond sluitingen van scholen, avondklokken en vaccinatie, waarbij gezinnen en buurten tegenover elkaar kwamen te staan. In veel gemeenten ontspoorden bijeenkomsten over asielopvang in felle confrontaties en bedreigingen richting bestuurders. Leraren en wijkprofessionals merken hoe internationale conflicten en politieke tegenstellingen steeds vaker het klaslokaal en de straat binnenkomen.
Niet voor niets waarschuwen de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en de Raad voor het Openbaar Bestuur al jaren dat onze bestuursstructuur slecht aansluit op dit soort vraagstukken. Maatschappelijke spanningen ontstaan op het snijvlak van bestaanszekerheid, veiligheid, onderwijs, zorg, identiteit en leefomgeving, maar worden bestuurlijk opgeknipt in afzonderlijke domeinen. Elk ministerie stuurt zijn eigen deel aan, terwijl niemand structureel weegt hoe maatregelen samen doorwerken in het leven van burgers.
Dat ondermijnt vertrouwen. Ouders worden gecompenseerd na de toeslagenaffaire, maar blijven vastzitten in tijdelijke huisvesting en kinderen vallen uit op school. Wijken worden extra beveiligd rond opvanglocaties, terwijl voorzieningen onder druk blijven staan. Van mensen wordt participatie verwacht terwijl onzeker werk en hoge woonlasten hun ruimte wegnemen. Problemen verschuiven, maar verdwijnen niet.
Juist nu is dat riskant. Met een minderheidskabinet en onder een onzekere wereldorde is maatschappelijke weerbaarheid cruciaal. Die rust op vertrouwen en samenhang en vraagt om expliciete politieke regie. Een coördinerende bewindspersoon kan die verantwoordelijkheid dragen. Zonder vertrouwen blijft samenhang broos; zonder samenhang ontbreekt veerkracht.
Dit kabinet heeft een probleem: grote ambities en een versnipperde Tweede Kamer. Elke wet wordt een slepend gevecht. Mijn advies is om van die patstelling een kans te maken: geef regio’s en gemeenten veel meer ruimte om te experimenteren.
Het coalitieakkoord benadrukt samenwerking met regio’s, maar blijft vooral nationaal sturen. Experimenteerruimte bestaat alleen in smalle domeinen. Dat is te mager.
De grote transities van deze tijd – technologie, landbouw, wonen, zorg – vragen om oplossingen die we nog niet kennen. We tasten in het duister. Dan helpt het niet om vanuit Den Haag één blauwdruk op te leggen. Beter is het om meerdere experimenten tegelijk te laten lopen en te leren van wat werkt.
Geef provincies en gemeenten daarom de bevoegdheid om écht af te wijken. Laat Groningen experimenteren met een regionaal basisinkomen. Laat Gelderland kringlooplandbouw faciliteren buiten de huidige mestwetgeving. Laat steden aan de slag gaan met radicaal ander woon- en ruimtelijk ordeningsbeleid. Laat Eindhoven een regionale AI-hub bouwen met eigen ethische kaders. Een systematisch leerproces op lokale schaal.
Dit lost ook een politiek probleem op. In een Kamer zonder stabiele meerderheden is regionale experimenteerruimte een uitweg uit de loopgravenoorlog. Het doet recht aan de grote verschillen tussen regio’s – economisch, demografisch, politiek. En het past bij een economie in transitie: we weten niet precies waar we uitkomen, dus we hebben meerdere routes nodig.
Uiteraard blijven sommige zaken landelijke regie vragen. Klimaatdoelen, pensioenen of defensie regel je niet per gemeente. Maar binnen die kaders kan veel meer dan nu.
Durf los te laten. Geef regio’s mandaat, budget en juridische ruimte om vooruit te lopen. Met heldere evaluaties, tijdelijke uitzonderingen en landelijke minimumdoelen. Laat honderd bloemen bloeien en leer van wat groeit.
De wereld draait als een dolle om zijn as. Burgers hebben zorgen, en grote vragen. Hoe moeten we verder zonder Amerika? Komt er een Europees leger? Houden we de verzorgingsstaat overeind? Wat doen we met landen als Hongarije, die de rechtsstaat uithollen? Kan Europa voorkomen dat we gekoloniseerd worden door Amerikaanse techgiganten?
Burgers stemmen in Nederland, maar begrijpen instinctief dat de antwoorden op deze vragen in Europa liggen: de natiestaat kan dit in zijn eentje niet de baas. Daarom is het zo belangrijk dat politieke leiders eindelijk antwoord geven op deze vragen. En dat zij het grotere, geopolitieke verhaal vertellen, over de plek van Europa in de wereld en die van Nederland daarin. Als Vladimir Poetin en Donald Trump miljoenen mensen kunnen hersenspoelen met mythes en pertinente leugens, waarom slagen politici in Europa er dan niet in te inspireren, en burgers een succesverhaal te vertellen en een veilig nest te bieden?
Tijdens de kalme, welvarende jaren van de globalisering hadden we geen leiders met visie nodig. We hadden managers, die het schip op koers hielden. Die tijd is voorbij. Er wordt van alle kanten op Europa ingebeukt. We overleven alleen als we samen een vuist maken. Nationale leiders nemen daarover grote beslissingen in Brussel, over de toekomst van Europa én hun land. Ze moeten daarover praten, niet wegduiken uit angst voor populisten. Ze moeten uitleggen waarom ze aan Europese defensie werken, en wat dat betekent voor de begroting. Ze moeten uitleggen dat de euro niet alleen meer draait om handelsbevordering of wisselkoersen, maar een geopolitiek wapen is geworden. Ze moeten de oorlog in Oekraïne bespreken, en wat die betekent voor Europa.
Burgers zijn klaar voor dit verhaal, meer dan politici denken. Ze zijn, zeker na het verraad van Trump, Europeser dan vroeger. Het kabinet heeft enorm veel manoeuvreerruimte op dit punt. Grijp die ruimte.
Sinds een aantal jaar heeft Nederland een staatssecretaris voor Digitale Zaken. In het nieuwe kabinet wordt ‘digitale soevereiniteit’ aan de titel van deze bewindspersoon toegevoegd. Dat is belangrijk, want onze digitale afhankelijkheden maken ons kwetsbaar. Denk aan de overname van Solvinity, het gebruik van Microsoft als pressiemiddel door de Amerikaanse regering, de Russische schepen nabij onze internetkabels en de politieke macht van Elon Musks platformen X en Starlink.
Wat zou de nieuwe staatssecretaris in ieder geval moeten doen? Drie zaken: organiseren, beschermen en versterken.
Ten eerste: organiseer. Voor veel diensten kunnen we al van Big Tech afstappen. Door Signal, Proton en Le Chat te gebruiken bijvoorbeeld. Maak burgers die alternatieven willen wegwijs en geef als overheid zelf het goede voorbeeld. We kunnen daarvoor leren van de initiatieven van overheden in Frankrijk en Duitsland. Versterk Nederlandse oplossingen met behulp van het sterke publieke ecosysteem dat wij hebben; organisaties als Surf, de Waag, SIDN en allerlei ondernemende academici.
Ten tweede: bescherm. Gebruik als overheid je macht om beter te onderhandelen met leveranciers en creëer standaarden zodat gemeenten of scholen geen slechte contracten meer tekenen of te makkelijk overstappen op Amerikaanse diensten terwijl Europese alternatieven voorhanden zijn. Versterk de weerbaarheid van onze digitale infrastructuur door betere cybersecurity en beveiliging van de kabels in de Noordzee.
Ten slotte: versterk. Nederland is goed het produceren van allerlei digitale technologieën, zoals chips en applicaties, en we moeten zorgen dat wij relevant blijven in die gebieden. Maar we moeten ook groter denken. Digitale soevereiniteit in AI, de cloud en netwerken is alleen mogelijk op Europees niveau. Project Eurostack geeft een routekaart daarvoor. Nederland was voorheen vrij afzijdig bij Europese samenwerking in digitale technologie. Ik hoop dat de nieuwe regering daar verandering in aanbrengt en besluit de Europese agenda vorm te gaan geven.
Bij toeval – maar toeval bestaat niet – las ik over Edmund Burke. Net toen ik liep te kauwen op de term disruptieve innovatie. Het coalitieakkoord voorziet in een Nationaal Agentschap Disruptieve Innovatie: met een budget van een half miljard euro gaat dat Nederland koploper maken op het gebied van digitale innovatie en sleuteltechnologieën.
Wat is disruptieve innovatie? Volgens een ambtelijke projectgroep wordt het gekenmerkt door „hoge risicotolerantie” en „snelle en flexibele besluitvorming” met als gehoopt resultaat „economische spill-overs”. Kortom, meer winst, minder democratie, grote kans op maatschappelijke schade.
Toen de conservatieve filosoof Edmund Burke in februari 1790 sprak over de uitwassen van de Franse Revolutie zei hij dat je een nieuwe orde niet kunt opbouwen door de instellingen van de samenleving radicaal af te breken. De Fransen met hun maakbaarheidsgeloof waren volgens hem „architects of ruin”.
Kort gezegd is dat ook de urgente kwestie rondom disruptieve innovatie: wat bouw je op en wat breek je af? Jawel, het bouwen gaat hard en levert in de eenentwintigste eeuw vooral de aannemers geld op. „We houden Nederland aantrekkelijk voor innovatieve bedrijven door procedures voor digitale infrastructuur te versnellen”, zegt het coalitieakkoord. Maar dan moet je de bestaande versteviging van grondrechten, zoals de Europese AI-Act, afbreken.
„We zijn best teleurgesteld”, zegt de Autoriteit Persoonsgegevens in Het Financieele Dagblad over het akkoord. „In één zin staat dat Nederland afzwakking van de Europese AI-Act gaat steunen. Dat is niet goed te begrijpen in de wereld waarin we nu leven.”
In deze eeuw hoef je niet conservatief te zijn om de ruïnes te duchten die digitale technologieën zullen opbouwen zodra ze de democratie en grondrechten afbouwen.
Daarom: investeer tegenover iedere euro voor kunstmatige intelligentie twee euro’s in natuurlijke intelligentie die bestuurlijk kan nadenken over rechtvaardigheid. En wantrouw adviesrapporten van bedrijfslobby’s waarin de menselijke samenleving niet voorkomt.
Het nieuwe kabinet gaat voor een nieuwe politieke cultuur. Niet langer een politiek Haags steekspel, maar samenwerking in landsbelang. Noodzakelijk gezien de geopolitieke dreigingen. De eerste reacties op het coalitieakkoord zijn niet hoopgevend. Zelfs coalitiepartner VVD gebruikt het akkoord om te laten zien hoe de eigen VVD-kiezers begunstigd zijn. Hoe dit politiseren te voorkomen?
Want Den Haag, de politiek, heeft zich probleemeigenaar van alles gemaakt. Of het goed gaat in het onderwijs, in de zorg of in de sociale zekerheid hangt af van de vraag wat er op de begrotingen staat. Daar strijden de partijen om. Zij bedienen hun achterbannen. Dit soms met een handjevol zetels. De maatschappij is, anders gezegd, verpolitiekt.
Maar is Nederland niet meer dan Den Haag? Is Nederland niet een sociaal dicht georganiseerd land? Tot ver in de vorige eeuw was dit maatschappelijk middenveld betrokken bij de organisatie en deels ook de financiering van voorzieningen. Bij de uitbouw van de verzorgingsstaat werden deze voorzieningen afhankelijk gemaakt van politieke besluitvorming onder het motto ‘wie betaalt, bepaalt’. De huidige eenzijdige ‘verpolitiekte’ cultuur is daar een uitvloeisel van.
Dat middenveld bestaat nog steeds. Sterker nog, het is springlevend. In alle sectoren zijn overlegplatforms, belangenorganisaties, werkgevers- , werknemers- en maatschappelijke organisaties actief. Nergens ter wereld zijn er zoveel stichtingen en verenigingen per hoofd van de bevolking. Hier ligt een mogelijkheid om te komen tot een nieuwe politieke cultuur.
Politieke partijen vertegenwoordigen elk maar een fractie van de mensen in de zorg, in het onderwijs of in het bedrijfsleven. Het kabinet kan ook bij dit middenveld meerderheden zoeken door daar afspraken te maken om zo in de Kamers politieke meerderheden te krijgen. Oftewel: de politiek deels te vermaatschappelijken. Zo kan een nieuwe politieke cultuur een kans krijgen.
Gelijkheid ontstaat niet vanzelf uit marktwerking. Grijp in waar de markt faalt en doe niet alsof efficiëntie neutraal is. Het coalitieakkoord spreekt over samenwerking, groei en een overheid die levert, maar achter veel beloftes schuilt een oud idee: de markt corrigeert wat de politiek nalaat. Een ‘slanke’ overheid gaat verder dan het verminderen van regels; ze verschuift politieke prioriteiten.
Het afgelopen jaar woonde ik in New York en zag ik hoe dakloosheid, ongelijkheid en onbetaalbare zorg daar het dagelijks leven tekenen. Nederland kijkt hiernaar met afstand en afschuw, terwijl we opvallend vergelijkbare beleidskeuzes maken. Wanneer publieke voorzieningen onder druk staan en burgers worden weggezet als productieve eenheden, ontstaat er geen stabiele samenleving maar onzekerheid en ongelijkheid. Dat is vruchtbare grond voor populisme. Niet omdat mensen vooruitgang afwijzen, maar omdat ze er geen onderdeel van kunnen zijn.
Als maatschappelijk ondernemer geloof ik in innovatie en systeemverandering. Maar neoliberaal beleid gaat er te vaak vanuit dat markten ongelijkheid vanzelf corrigeren, en dat gebeurt zelden. Mijn advies: maak brede welvaart je kompas. Zoek balans tussen economische, ecologische en sociale factoren. Niet alleen hier en nu, maar ook voor toekomstige generaties en elders op de wereld.
Dat vraagt om een overheid die zowel faciliteert als actief corrigeert. Een gezonde overheid kijkt verder dan begrotingsdiscipline en pakt systeemfouten in de markt aan, door fossiele subsidies af te bouwen en circulaire ketens te faciliteren. Maar ook door toekomstige generaties serieus te nemen en uitvoering te geven aan de nationale jeugdstrategie. En met concrete voorstellen om institutioneel racisme te bestrijden en een nieuw toeslagenschandaal te voorkomen.
Een ‘slanke’ overheid lijkt apolitiek en efficiënt, terwijl er eigenlijk sprake is van het beschermen van de status quo. Radicale verandering begint niet simpelweg met minder overheid. Het begint met een overheid die actief durft in te grijpen waar markten onrechtvaardigheid reproduceren.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag