Nederland moet klimaatvriendelijk gedrag van burgers eindelijk eens echt gaan aanmoedigen, stelt de Wetenschappelijke Klimaatraad in een opvallend pinnig rapport. ‘We laten hier veel liggen.’
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Meer en betere fietspaden. Vegetarische kookcursussen. Subsidies op groene tuinen. Maar ook: minder vliegreclames, minder parkeerplekken, hogere parkeertarieven. Het zijn zomaar enkele zaken die langskomen in een nieuw, opvallend advies van de Wetenschappelijke Klimaatraad.
Want met de verduurzaming van het dagelijks gedrag schiet het niet op, stelt het adviesorgaan, onder coördinatie van hoogleraar omgevingspsychologie Linda Steg (Rijksuniversiteit Groningen). Niet omdat burgers niet willen – maar omdat de overheid het laat afweten, meent de raad.
Waarom dit advies op eigen initiatief en niet op aanvraag van het ministerie?
‘Omdat we merken dat er veel misvattingen zijn over wat gedragsverandering behelst en in welke mate mensen ervoor openstaan. Er wordt meteen gezegd: het is betutteling. Dat is een frame dat heel effectief blijkt, maar gewoon niet klopt.’
Toch lees ik al meteen in de inleiding van uw advies: ‘Beleid om niet-duurzame en niet-klimaatbestendige keuzes minder aantrekkelijk te maken is noodzakelijk: door die te beprijzen of soms zelfs te verbieden.’ Dat is toch betuttelend?
‘Nee, want we zeggen ook: begin eerst met het mogelijk maken van duurzaam en adaptief gedrag, voordat je klimaatonvriendelijk gedrag onaantrekkelijk gaat maken. Er zijn bijvoorbeeld veel mensen die het prima vinden om met de trein op vakantie te gaan. Maar dat alternatief is nu niet goed geregeld.
‘Zo zijn er allerlei dingen die mensen best willen, maar nu niet doen omdat het te duur is of veel extra moeite kost. Dus we zeggen: klimaatonvriendelijk gedrag onaantrekkelijker maken, is pas de tweede stap. De eerste stap is de keuzevrijheid vergroten, zodat mensen kunnen doen wat ze belangrijk vinden.’
Gedragsverandering kan 17 megaton uitstoot per jaar schelen, stelt u, ongeveer een tiende van de landelijke uitstoot. Waar zit hem dat in?
‘Uit internationale analyses blijkt dat de grootste winst is te halen als mensen meer duurzame energie gebruiken, dus zelf zonnepanelen installeren of duurzame stroom inkopen. Dan is er: zorgen dat je huis goed geïsoleerd is. Ook is er duurzame mobiliteit, dus minder fossiel autorijden en vliegen en meer openbaar vervoer, fietsen of wandelen. En duurzamere voeding, met minder dierlijke producten en minder voedsel weggooien.’
Iedereen kent dat rijtje onderhand. Toch is het aantal vliegvakanties sinds 1990 verdrievoudigd, zit de vleesconsumptie al twintig jaar tussen de 38 en de 40 kilogram per Nederlander per jaar, en rijden we weer net zoveel auto als voor corona. Als mensen echt zo graag hun gedrag willen veranderen, waarom doen ze het dan niet?
‘Heb je het zelf geprobeerd? Je moet tegen de stroom inzwemmen met je duurzame gedrag. Niemand heeft gezorgd voor goede en goedkope alternatieven: de belasting op treinreizen is bijvoorbeeld hoger dan die op vliegen. Wat ook speelt: mensen hebben vaak initieel weerstand tegen veranderingen, omdat ze zich vooral richten op dingen die ze dreigen te verliezen. Is een verandering eenmaal doorgevoerd, dan blijkt dat die ook allemaal voordelen heeft.
‘Bij beleidsmakers bestaan hierover veel misverstanden. Zoals het misverstand dat mensen niet zouden willen. In werkelijkheid onderschatten mensen systematisch hoeveel zorgen andere mensen zich maken over klimaatverandering, en hoeveel steun er is voor beleid. En dat niet alleen. Recent onderzoek laat zien dat ook beleidsmakers en politici dit draagvlak systematisch onderschatten.’
Scherp is uw kritiek op die beleidsmakers. Die zouden te veel aan het handje lopen van ‘gevestigde partijen, vooral uit het bedrijfsleven’, schrijft u.
‘Je ziet dat op EU-niveau, waar de Green Deal wordt afgezwakt onder druk van krachten die er belang bij hebben om duurzaam beleid tegen te gaan. Dat het niet lukt om Schiphol in te perken, komt waarschijnlijk ook omdat er een lobby achter zit. Maar ons punt is dat het niet transparant is. Daarom zeggen wij: maak het transparant, en zorg dat alle stemmen een plek aan tafel krijgen.’
Tegelijk hebben de klimaatpartijen (GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren, Volt) de verkiezingen verloren. Zelfs met D66 erbij, stemde maar een derde van het electoraat op een groene partij. Duidt dat er niet op dat mensen klimaat best belangrijk vinden, maar andere dingen net wat belangrijker?
‘Deze verkiezingen gingen niet over klimaat. Mensen vinden het klimaat belangrijk, blijkt uit alle peilingen. En ze vinden het ook geen ver-van-je-bedshow. Veel mensen geven nu al aan dat ze zich getroffen voelen door klimaatverandering. En ze verwachten dat de overheid nu het initiatief neemt.’
Volgens het Sociaal- en Cultureel Planbureau is driekwart bezorgd over het klimaat. Toch is 42 procent het ook eens met de stelling: klimaatmaatregelen worden ons opgedrongen.
‘Daarom moet je mensen wel meenemen in je verhaal. Zorgen dat je de stem van de burger goed hoort, tegemoetkomen aan zorgen die leven. Als je alleen maar dingen duurder maakt zonder te zorgen voor goede alternatieven, ja, dan gaan mensen protesteren.’
Uw aanbevelingen zijn vaker gedaan: neem hindernissen weg, creëer een duurzame omgeving, neem mensen mee. Wat geeft jullie het vertrouwen dat dit rapport wel wordt gehoord?
‘Het valt me op dat er parallellen zijn met andere dossiers. Zoals gezondheid. Daar wordt nu ook de omgeving benadrukt, die mensen verleidt tot ongezond gedrag. Of neem de discussie over sociale media. Ook daar draait het om: hoe verander je de omgeving, zodat mensen niet de hele tijd geprikkeld worden om dingen te doen die ze eigenlijk niet willen.’
Deze manier van denken heeft wind mee.
‘Dat hopen we. Mensen staan hiervoor open, het heeft niet al die verschrikkelijke effecten die politici vrezen, en het hoeft niet duur te zijn. Er zit hier veel onbenut potentieel.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant