In al-Hol, het Syrische detentiekamp voor IS-vrouwen en hun kinderen, is gebeurd wat jarenlang werd gevreesd: duizenden zijn ontsnapt of mochten vertrekken. Voor de vrouwen zelf is dat vermoedelijk slechts tijdelijk een opluchting. ‘Ze dragen allemaal een stigma bij zich.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Hij woont in Amman.
Jarenlang klonken er in Syrië waarschuwingen richting buitenlandse regeringen: als jullie de IS-vrouwen en hun kinderen niet terughalen, dan gaat het op een dag mis. Nu is dat scenario uitgekomen. Duizenden gevangenen wisten het detentiekamp al-Hol voor vrouwen van IS-strijders de voorbije weken te ontvluchten. De laatste, nog resterende vrouwen en kinderen worden in bussen overgeplaatst. Binnen een paar dagen, zei de kampdirecteur, ‘zal er niemand over zijn’.
Een van de beruchtste kampen ter wereld sluit daarmee definitief de deuren. Voor veel vrouwen is dat een opluchting. ‘Mijn kinderen zijn zo blij’, appt de 36-jarige Ghoussoun woensdag aan de Volkskrant, terwijl ze per bus naar een nieuw kamp wordt vervoerd. Uit angst voor represailles wil de Syrische alleen met haar voornaam in de krant. Net als honderden andere vrouwen is ze onderweg naar Akhtarin, een kamp ten noorden van de stad Aleppo. ‘We hopen dat het daar beter is.’
Internationaal overheersen echter verbijstering en bezorgdheid. Hoe kon het zo misgaan in al-Hol? Hoe konden zoveel vrouwen kinderlijk eenvoudig ontsnappen, onder wie vrouwen uit Tsjetsjenië, Centraal-Azië en Europa?
Het begon met de machtsverschuiving in het noordoosten van Syrië, waar al-Hol zich bevindt. Het kamp, met 24 duizend inwoners een kleine stad op zich, was jarenlang in handen van de door Koerden geleide Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF). Maar vanaf half januari maakte het leger van interim-president Ahmad al-Sharaa een razendsnelle opmars, waarna de Koerden zich uit tal van gebieden moesten terugtrekken.
Ook het kamp kwam in gevaar. Al-Hol ligt in een tribaal, woestijnachtig gebied waar Islamitische Staat (IS) nog altijd aanhang heeft. Op 20 januari zou er een ‘gecoördineerde’ aanval op het kamp zijn geweest van IS-aanhangers, zowel binnen als buiten van het kamp, waarbij één SDF-dode zou zijn gevallen. De kantoren van hulporganisaties gingen in vlammen op.
Er volgden paniekerige telefoontjes naar het Amerikaanse leger, sinds jaren aanwezig is in het noordoosten. In totaal zouden de Amerikanen zes keer zijn gebeld, met het verzoek om militaire steun. ‘We kregen geen antwoord’, zei een Koerdische functionaris tegen nieuwssite Al-Monitor (de Amerikanen ontkennen dit). Daarop besloot de kampleiding tot een haastige terugtrekking, naar eigen zeggen omdat men niet anders kon.
Plots was het kamp onbewaakt. Honderden zo niet duizenden vrouwen en kinderen kropen door gaten in het hek, of sprongen er overheen. Pas vier à vijf uur later namen politietroepen uit Damascus het bewind over. Talloze buitenlandse IS-vrouwen waren toen al gevlucht. Hoewel het onzeker is of ze in al-Hol zat, lijkt het geen toeval dat de Belgische Fatima C. (bij verstek veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf wegens lidmaatschap van een terroristische organisatie) begin februari opdook in België. Ze is in hechtenis genomen.
In het kamp werd de chaos na de machtsoverdracht alleen maar groter. In de nacht van 12 op 13 februari volgde er een tweede, grote uitbraak van mogelijk duizenden vrouwen, al zijn de precieze getallen niet te verifiëren. Noura Khalil, de Koerdische directeur van hulporganisatie Shams, was er een een dag eerder. De sfeer was giftig, heetgebakerd. Het portier van haar auto werd opengerukt. ‘Als je je hier nog één keer vertoont, zeiden ze, pakken we je flink aan.’
Samen met andere hulpverleners schuilde Khalil naar eigen zeggen op het kantoor van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, dat met stenen werd bekogeld. Pas na bemiddeling van de Syrische politie met de betogers zouden de hulpverleners – uren later – zijn ontzet. ‘De vrouwen beschouwen ons als deel van het probleem’, schetst Khalil. ‘Ze denken: zolang er hier hulporganisaties zitten, blijven wij vastzitten.’
Haar woorden illustreren hoezeer de visies op het kamp uiteenlopen. Terwijl de Koerdische autoriteiten altijd het extremisme van de vrouwen hebben benadrukt met begrippen als ‘tikkende tijdbommen’, ziet de regering in Damascus hun situatie vooral als een humanitaire ramp. Al weken zijn er tekorten in het kamp, onder meer aan brood. Khalil: ‘Tegen Syrische vrouwen hebben de nieuwe autoriteiten daarom gezegd: wie wil gaan, mag gaan.’ Soldaten uit Sharaas buitenlandse brigades mochten volgens bronnen van platform Newlines Magazine hun landgenoten in bussen ophalen. ‘De Oezbeken hebben de Oezbeken meegenomen’, zegt een van de bronnen.
Dat al-Hol ophoudt te bestaan, wordt algemeen toegejuicht. Het is de chaotische manier waarop die zorgen baart. ‘Hun re-integratie had ordelijk moeten verlopen’, zegt Khalil die vermoedt dat voor veel vrouwen het ergste nog moet komen. ‘Ze dragen een stigma met zich mee, omdat ze bij IS zijn gegaan. Hun families zitten zelden op hen te wachten. Ik ken een vrouw die getrouwd is geweest met drie verschillende IS’ers. Ze heeft van ieder een kind: de één Russisch, de ander Egyptisch, de derde Syrisch. Hoe gaat ze die kinderen geregistreerd krijgen, laat staan geaccepteerd?’
In het nieuwe kamp Akhtarin, zo is de hoop, moet het allemaal een stuk fatsoenlijker gaan verlopen. Er zijn prefabwoningen in plaats van tenten, en er is zelfs wifi. Zo’n 500 à 1.500 families zullen er de komende tijd verblijven, onder wie een groot aantal Iraakse vrouwen, bang voor vervolging in hun eigen land. Wat er met hen gaat gebeuren, is onduidelijk.
Hetzelfde geldt voor Ghoussoun, de Syrische moeder van drie kinderen. Ze is de weduwe van een IS-strijder, en vervloekt de dag dat hij haar dwong mee te gaan naar het kalifaat. Vanuit de bus stuurt ze woensdag een selfie met haar 7-jarige zoontje Abdelrahman. Hij heeft een glimlach van oor tot oor.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant