Het hoogtepunt in de tentoonstelling Metamorfosen in het Rijksmuseum? Moeilijk kiezen, maar als het moet, dan doe ik Spawn, Juul Kraijers videodrieluik over Medusa. Drie close-ups van Medusa, de krullen vervangen door een nest jonge pythons (even denk ik: niet echt, tot ik zie: wel echt). De godin Athene wilde haar afstotelijk maken, maar ze werd nóg mooier want onversaagd: haar doen de slangen niets.
Ovidius’ Metamorfosen zijn mythologische verhalen en die zijn meer dan mooie geschiedenissen. Ze willen worden geïnterpreteerd, ze herbergen kennis en wijze lessen. En die lessen veranderen met de tijd mee. De nimf Daphne verandert, op eigen smeekbede, in een laurierboom als de god Apollo haar wil verkrachten. Schilders beeldden gretig uit hoe haar voeten wortel schieten en haar armen takken worden. Prachtige werken, die voor mij ook oproepen hoe een vrouw kan bevriezen onder seksueel geweld. En Daphne blíjft zo. Van hout. Nooit zal ze meer herstellen.
Op een 15de-eeuws wandtapijt kijkt Narcissus over de rand van een fontein. Hij laaft zich aan zijn spiegelbeeld, de lust spat van zijn gezicht. En dat gezicht lijkt nadrukkelijk niet op dat spiegelbeeld. Inderdaad, zo bedriegt wie in de spiegel kijkt zichzelf. Die ziet zelden wat hij ziet, die ziet wat hij wil zien. Dit tapijt waarschuwt: wantrouw je spiegelbeeld. Het is een wensdroom. Een waanbeeld in het water dat met een zuchtje wind wegrimpelt.
Édouard Manet, Le Citron, ca 1880.
De metamorfose van Narcissus naar een narcis is de clou van het verhaal. Nu zit dit tapijt vol met bloemen, maar er is geen narcis te bekennen. Er hangen hier trouwens allerlei Narcissussen, maar narcissen, ho maar. Alle kunstenaars doen het zonder die bloem, de trompet rechtop, pronkend als een mannetje.
Wat is er mis met de narcis?
Ik wandel naar de buren, naar het Van Goghmuseum waar pas een expositie over de kleur geel openging. Ik herinner me niet direct narcissen van Van Gogh, maar wie weet. Hij en geel zijn zozeer twee uit één kannetje dat de legendarische Japanse filmer Akira Kurosawa in zijn film Dreams een bezeten Vincent van Gogh opvoert (gespeeld door de even bezeten cineast Martin Scorsese), in een onverdraaglijk geel korenveld, dat wordt bewolkt met een zwerm even onverdraaglijk zwarte kraaien. Van Goghs Korenveld met kraaien is zijn bekendste geel-schilderij, maar hier ontbreekt het. De tentoonstelling heet behalve Geel, ook: Meer dan Van Goghs lievelingskleur en spit de rebelse betekenis van het geel uit. Het bulkt van de doeken, niet van hem, wel vol van geel.
Je zou zeggen, … maar nee. Geen narcis te bekennen.
Geeft niet. Hier hangt Le Citron van Édouard Manet. Een doekje van 14 bij 22 centimeter, uit 1880, te leen uit Parijs. Deze citroen op zijn tinnen bord maakt duidelijk dat hij bestaat om geel te zijn. Geen metamorfose. Wel een meesterwerk.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden