Steeds meer gemeenten begeleiden ouders die willen scheiden of vergoeden zelfs relatietherapie. Doel: schade bij de kinderen voorkomen én geld besparen op de dure jeugdzorg. Werkt deze bemoeienis? De Volkskrant ging kijken in Gouda.
Eigenlijk klopten Paul en Maria bij de gemeente Gouda aan voor jeugdhulp voor hun kinderen. Hun 11-jarige dochter barst regelmatig in woede uit, hun 10-jarige zoon kan zich nauwelijks concentreren op school. Maar door het sociaal wijkteam viel bij hen het kwartje: hun relatieproblemen droegen bij aan de problemen van hun kinderen.
‘Mijn zoon had daar tegen de psycholoog gezegd: ik weet niet waarom papa en mama bij elkaar zijn, ze zijn zo anders’, vertelt Maria (46). ‘Daar schrok ik van. Ik dacht dat ze niets merkten van onze strubbelingen, we maken bewust geen ruzie waar zij bij zijn.’ Paul (43) vult aan: ‘Eigenlijk hadden we geen relatie meer en koersten we af op een scheiding.’
Zo kwamen Paul en Maria terecht bij het Goudse relatie- en scheidingsteam. Dat bood hen aan om, op kosten van de gemeente, deel te nemen aan acht bijeenkomsten van de relatiecursus Houd me vast, om hun onderlinge communicatie te verbeteren. ‘Na ons eerste gesprek had ik er een hard hoofd in of hun relatie nog te redden was’, vertelt hulpverlener Anke van het team – om veiligheidsredenen wil ze niet met haar achternaam in de krant. ‘Maar ze wilden het aangaan.’
Een groeiend aantal gemeenten vergoeden relatiecursussen of relatietherapie, van met name ouders met minderjarige kinderen, in de hoop relaties te verbeteren en scheidingen te voorkomen. Dit komt bovenop de al langer bestaande gemeentelijke begeleiding voor ouders die in scheiding zitten, zoals tips om zo harmonieus mogelijk uit elkaar te gaan en praktisch advies, bijvoorbeeld over geldzaken. Gouda heeft vorig jaar een relatie- en scheidingsteam opgezet, waarin negen jeugdwerkers, volwassenenwerkers en een gedragswetenschapper samenwerken. Ze moeten helpen voorkomen dat de strijd tussen ouders uit de hand loopt en kinderen in de knel raken.
Ook hopen de gemeenten dat hun inspanningen leiden tot lagere jeugdzorgkosten. Ze kunnen de ruim 8 miljard euro die de jeugdzorg jaarlijks kost nauwelijks nog opbrengen. Maar liefst een op de zeven jongeren doet momenteel een beroep op deze zorg. Omdat veel problemen waarmee deze jongeren kampen, verband houden met de problemen thuis, zoals schulden en (vecht)scheidingen, geldt nu een nieuw mantra: de problemen van de ouders moeten worden aangepakt om het beroep op de jeugdzorg te beteugelen. Zo ook in Gouda: de ruim 300 duizend euro die het extra hulpaanbod kost, moet leiden tot een flinke besparing op de jeugdzorg.
Het roept de vraag of burgers gebaat zijn bij deze overheidsbemoeienis met hun privébeslommeringen. En ook: is het te becijferen in welke mate zulke preventieve hulp bijdraagt aan het terugdringen van de jeugdzorgkosten?
Afgelopen september waren Paul en Maria enigszins sceptisch op weg naar de eerste groepsbijeenkomst van de relatiecursus. Die is gebaseerd op het boek Houd me vast (2017) van Sue Johnson, een hit onder relatietherapeuten. Maar die eerste avond al hielden ze het allebei niet droog. ‘Paul vertelde dingen over zijn jeugd die ik niet wist’, zegt Maria. ‘Zo ontdekten we dat onze botsingen ook voortkomen uit hoe we zijn opgegroeid. Ik kom uit een groot gezin waarin onderling veel gekibbeld werd, Paul was als kind veel meer op zichzelf.’
‘We hadden ons allebei teruggetrokken op ons eigen eiland’, vult Paul aan. ‘Ik dacht dat ze niet meer van me hield. Nu kregen we aanwijzingen: luister naar elkaar en probeer het ook van een andere kant te zien. Het klinkt logisch, maar soms heb je een ander nodig voor zulke inzichten.’
Gouda heeft hulpverleners opgeleid om dit jaar aan 48 stellen in groepsverband Houd-me-vast-cursussen te geven en gaat daarnaast individuele relatietherapie aanbieden aan ouders met kinderen onder de 12 jaar die dat zelf niet kunnen betalen. ‘Als de gemeente hulp aanbiedt bij scheidingen, moet er ook een aanbod zijn van relatiehulp’, zegt wethouder Anna van Popering-Kalkman op haar werkkamer op het Goudse stadhuis.
Haar partij, de ChristenUnie, speelt een opvallende rol in de opkomst van overheidshulp bij relaties. Grondlegger ervan is ChristenUnie-politicus André Rouvoet. Als minister van Jeugd en Gezin betoogde hij in 2008 dat een stabiele gezinssituatie de kans op problemen bij de kinderen vermindert. Dat legitimeert wat hem betreft de bemoeienis van de overheid.
Dat veel jeugdzorgkosten verband houden met scheidingen, wordt bevestigd door brancheorganisatie Jeugdzorg Nederland. Een exact bedrag is niet te geven, ook omdat gemeenten geen gezamenlijke data bijhouden. Wel becijferden jeugdbeschermingsorganisaties in 2020 dat in de meeste (door de rechter opgelegde) ondertoezichtstellingen scheiding een rol speelde. Recentere cijfers zijn er niet.
‘Scheiden is een belangrijk onderwerp in onze partij’, zegt Van Popering. Maar ze beklemtoont dat de inspanningen in Gouda op dit vlak niet ideologisch zijn. ‘We zeggen tegen niemand: blijf bij elkaar.’
De wethouder vertelt dat haar interesse ontstond toen ze, in de jaren dat ze als advocaat werkte, zag hoe schadelijk uit de hand gelopen scheidingen voor de kinderen kunnen zijn. ‘Van onze jeugdzorgmedewerkers hoorde ik dat buitenproportioneel veel jeugdzorg gaat naar kinderen van ouders in scheiding’, zegt Van Popering. ‘Ondertussen rijzen de kosten de pan uit. Daarom zijn we gaan nadenken wat we daaraan kunnen doen.’
Het aantal scheidingen is vooral sterk gestegen tussen 1965 (6 duizend) en 1985 (34 duizend). Sindsdien schommelt het jaarlijkse aantal rond de 30 duizend. Ongeveer 10 tot 15 procent van de scheidingen loopt uit op een bittere strijd. Juist die uit de hand gelopen scheidingen kunnen kinderen onherstelbaar beschadigen.
Daarom diende PvdA-Kamerlid Jeroen Recourt in 2015 een motie in om beleid te ontwikkelen om het aantal vechtscheidingen te halveren. Het leidde tot het programma Scheiden zonder Schade, waarin, wederom, politicus André Rouvoet een prominente rol speelde. Een van de oproepen was gericht aan de gemeenten: begeleid ouders in scheiding om escalatie zo veel mogelijk te voorkomen. De gemeenten kregen er overigens geen extra geld voor.
Inmiddels is het merendeel van de gemeenten bezig met hulp bij vechtscheidingen, blijkt uit een inventarisatie van onderzoeksbureau Significant, elk op hun eigen manier en met eigen accenten. Steeds meer gemeenten vergoeden relatietherapie. Ook hebben tientallen gemeenten plannen om Houd-me-vast cursussen te gaan aanbieden, zoals Gouda. ‘Het loopt nu echt storm’, vertelt bestuurslid Yvonne Beckers van de stichting EFT (Emotionally Focused Therapy). Deze stichting leidt de gemeentelijke hulpverleners op om de trainingen te geven.
Een in opdracht van de overheid uitgevoerde kostenanalyse van complexe scheidingen heeft veel gemeenten een zetje gegeven. In een (fictief) rekenvoorbeeld kost een complexe scheiding een gemeente zomaar 50 duizend euro per jaar. Bijvoorbeeld als de rechter de kinderen onder toezicht van de jeugdbescherming plaatst, omdat hij vindt dat de strijd van de ouders hun ontwikkeling bedreigt.
‘Als ons relatie- en scheidingsteam maar een paar ondertoezichtstellingen weet te voorkomen, zijn ze al uit de kosten’, zegt wethouder Van Popering. ‘Dat is ook veel beter voor de ouders en de kinderen. Want we weten inmiddels dat de bemoeienis van de jeugdbescherming bij complexe echtscheidingen de problemen in veel gevallen juist verergert.’
Het Significant-onderzoek laat overigens ook zien dat een kwart van de gemeenten niets doet aan hulp bij relaties en scheidingen. Daartoe zijn gemeenten, die veelal in geldnood zitten, ook niet verplicht. ‘Als je gaat scheiden, maakt het dus uit in welke gemeente je woont’, zegt Mariska Klein Velderman van onderzoeksinstituut TNO, die onderzoek doet naar dit thema. ‘Veel mensen die gaan scheiden, weten bovendien niet dat ze daarvoor bij hun gemeente kunnen aankloppen.’
Hoeveel jeugzorggeld het Goudse team bespaart, valt moeilijk te becijferen. De baten van preventie-inspanningen zijn immers lastig te meten. Het is niet vast te stellen of een vechtscheiding is voorkomen, noch of kinderen zonder deze hulp meer jeugdzorg zouden hebben gebruikt.
Ook Zwolle, dat sinds 2022 werkt met een relatie- en scheidingsteam, kan geen specifieke bedragen van de baten noemen. Wel bleek uit een effectiviteitsonderzoek dat het Zwolse team in ruim de helft van de gevallen conflicten tussen scheidende partners wist te doorbreken.
Het Goudse relatie- en scheidingsteam merkt wel dat het voorziet in een behoefte. Met een kleine twintig scheidende stellen met kinderen is er inmiddels contact – stellen zonder kinderen worden niet meegeteld in de evaluatie, die nu wordt gemaakt.
Ze horen soms schrijnende verhalen, vertelt hulpverlener Anke. ‘Wij hadden hier een vrouw die na de scheiding maandenlang in de keuken van hun gezamenlijke woning sliep omdat ze vanwege de woningnood geen eigen woonruimte kon vinden.’
De meeste inwoners die aanklopten, waren al te ver op weg in hun scheiding om nog baat te hebben bij een relatiecursus. Het team mengt zich uitdrukkelijk niet in de strijd tussen de twee (ex-)partners, die kunnen vastzitten in hun eigen waarheid. ‘Dan zegt de ene partner dit en de ander dat. Dan zeggen wij: maar wat is voor jullie kinderen belangrijk?’, legt Anke uit. ‘Wij proberen de focus te verleggen van de strijd naar de vraag hoe samen te werken in het belang van de kinderen.’
Zulke gesprekken kunnen inspannend zijn. ‘Bij stress zijn mensen niet op hun best’, zegt Anke. ‘Dan zeggen we soms: nu moet jij even stil zijn om de ander zijn verhaal te laten doen.’ Soms lukt het dan om tot een betere samenwerking te komen. ‘Maar eerlijk is eerlijk, niet altijd.’
De gemeentelijke bemoeienis heeft ertoe geleid dat de mist tussen Paul en Maria is opgetrokken, zeggen ze zelf. Voorheen konden ze niet tot een gezamenlijke opvoedlijn komen. Zo gaf de moeder haar dochter het advies om terug te slaan als zij werd aangevallen. Haar vader adviseerde juist om geweld te vermijden.
‘Nu trekken we meer samen op’, zegt Maria. Ze glimlacht liefdevol naar haar echtgenoot die naast haar zit bij het gemeentelijke sociaal team. Ze hebben een afspraak met Anke, met wie ze ondertussen een band hebben opgebouwd.
Ze vinden zeker niet dat de overheid zich te veel met hun privéleven bemoeit. ‘We kiezen hier toch zelf voor’, zegt Maria. ‘Ik ben juist dankbaar voor de grote betrokkenheid die hulpverleners toonden. Zonder deze hulp waren we waarschijnlijk uit elkaar gegaan.’
‘Ook onze kinderen voelen dat we meer ontspannen met elkaar omgaan’, zegt Paul. Maar dat wil niet zeggen dat die geen jeugdhulp meer nodig hebben, zegt Maria. ‘Wel merken we dat de hulp aan de kinderen beter werkt nu de basis thuis stabieler is.’
Om de privacy van hun kinderen niet te schaden willen Paul en Maria niet met hun echte naam in de krant.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant