De islamitische ramadan en de katholieke vastentijd beginnen vandaag. Sinds wanneer vasten mensen, waarom, en is het gezond?
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Het repertoire van de mens bevat vele merkwaardige gedragingen, ook wel ‘cultuur’ genoemd, waarmee hij zich onderscheidt van diersoorten die vooral aan ‘natuur’ doen. Een van die gedragingen is het zogeheten ‘vasten’. De gnoe die zo ongelukkig is het pad te kruisen van een hongerige leeuw wordt gegarandeerd verslonden (natuur), maar de slagroomtaart pal onder de neus van een groep hongerige moslims blijft vandaag onaangeroerd – als het praktiserende moslims zijn althans, en als de taart bijtijds wordt weggehaald (cultuur).
De negende maand van de islamitische kalender is aangebroken, een kalender die de maan-maanden volgt en dwars door de gregoriaanse zonnekalender danst. Deze ramadan draait om bezinning, maar is vooral beroemd omdat de Koran voorschrijft dat gelovigen moeten vasten, wat neerkomt op niet eten, niet drinken, niet roken en niet seksen tussen zonsopkomst en zonsondergang.
Ook in de christelijke (vooral katholieke) traditie, waar de data van de paasgerelateerde feestdagen door zon én maan worden bepaald, begint vandaag de vastentijd. Het carnaval is dinsdag afgesloten met Vastenavond, nu is het Aswoensdag en liggen tot Pasen veertig vastendagen in het verschiet, iets waarvan de meeste katholieken zich overigens weinig meer aantrekken.
Sinds wanneer en waarom vasten mensen, en hoe gezond is het?
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
Vasten is het ‘zich geheel of gedeeltelijk onthouden van eten of drinken’. Een zieke vast omdat hem dat wordt opgedrongen door zijn lijf: natuur. Maar doorgaans wordt met vasten moedwillig niet eten of drinken bedoeld: cultuur dus.
De geschiedenis daarvan gaat ver terug, al is de kans klein dat onze jagende en verzamelende voorouders er al aan deden. Als die een kreupele gans zagen, sloegen ze vermoedelijk niet aan het bidden maar draaiden ze hem gauw de nek om want voedsel was schaars en binnen is binnen.
Dat veranderde tijdens de agrarische revolutie, toen mensen hun voedsel niet alleen bij elkaar joegen en verzamelden maar ook gingen fokken en verbouwen, waarna schaarste plaats begon te maken voor overschotten.
In die tijd zagen allerlei religies en levensovertuigingen het levenslicht, met aanhangers – joden, hindoes, boeddhisten, christenen, moslims – die er lustig op los vastten. Voor de oude Grieken hoorde vasten bij een ascetisch leven. Pythagoras was een fanatiek vaster, schrijft John Oakes in Een tijdje zonder, net als Socrates en Herodotus. Gulzigheid werd een ondeugd, matigheid een deugd.
Je zou denken dat de eerste boeren gingen vasten omdat ze van al dat voedsel vet en vadsig werden, maar in de religieuze geschriften komen woorden als ‘dik’ of ‘morbide obesitas’ niet voor. Vasten was meer een reinigingsritueel van de geest dan van het lichaam (die twee werden meestal als verschillende eenheden beschouwd).
Mozes, Jezus, Mohammed en de rest vastten uit eerbied voor hun god, maar het was natuurlijk ook geestelijk spierballenvertoon. Wie vast, laat zien dat zijn geest sterker is dan zijn lijf en dat de mens geen slaaf hoeft te zijn van zijn driften; dat cultuur kan zegevieren over natuur.
Hoe gezond is vasten? Dat hangt ervan af. Na zonsondergang begint in veel moslimgezinnen alsnog het grote schransen. Dat is deze weken niet zo erg (de zon komt rond 8 uur op en gaat rond 6 uur onder) maar de ramadan valt ook weleens midden in de zomer, en dan krijgt het lichaam op verkeerde tijden te veel calorieën binnen.
‘Er zijn veel aanwijzingen dat die omkering van dat eetritme helemaal niet zo gezond is’, zegt Hanno Pijl, endocrinoloog en emeritus hoogleraar diabetologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum. ‘En overdag niet drinken is ook slecht.’
Pijl benadrukt al jaren dat mensen vaak meer opschieten met een gezonde leefstijl dan met medicijnen en wijst daarbij op de gevaren van het westerse voedingspatroon. Onze lijven zijn evolutionair gebouwd op schaarste, maar worden voortdurend geconfronteerd met overvloed.
Door geregeld te vasten boots je in feite het oude, natuurlijke eetpatroon na, zegt Pijl. ‘Als je het op een verstandige manier doet, is vasten beslist goed voor je gezondheid; daar zijn ontzettend veel wetenschappelijke aanwijzingen voor. Maar ik zeg uitdrukkelijk: op een verstandige manier. Zo is het zaak dat je het niet te lang doet en moet je tijdens het vasten wel blijven drinken; ons lichaam kan veel korter zonder drinken dan zonder voeding.’
In een verstandig vastend lijf vindt een soort grote schoonmaak plaats, zegt Pijl. ‘Alle cellen in ons lichaam hebben sensoren die registreren hoeveel brandstoffen en bouwstoffen er worden aangeleverd. In tijden van schaarste, die er gedurende de evolutie geregeld waren, maken die cellen een switch; ze richten zich niet meer primair op groei en reproductie, maar op herstel en onderhoud. Binnen de cel worden verdedigingsmechanismen actief die hem beschermen tegen het tekort aan voedingsstoffen en andere schadelijke vormen van stress.
‘Daarnaast gaan de cellen de schade die er al ís – want wij verzamelen allemaal celschade in ons lijf, dat is de basis van het verouderingsproces, maar ook van ziekte – gebruiken als brandstof. Daarmee schonen ze zichzelf als het ware op, een proces dat autofagie heet. En dat is natuurlijk heel goed voor de gezondheid van die cel.’
Vasten is dus verstandig. Maar hoe vaak moet je het doen en hoe lang moet het duren? Pijl: ‘Dat zijn goede vragen, waar wetenschappelijk nog geen eenduidig antwoord op is. We weten dat voor die switch in het stofwisselingsprofiel anderhalve dag tot twee dagen nodig zijn.
‘De Italiaans-Amerikaanse celbioloog Valter Longo, een wetenschappelijke expert op dit gebied, zegt dat je vermoedelijk vier tot vijf dagen aansluitend moet vasten om het optimale biologische effect te krijgen; en dat twee of drie keer per jaar.’
Vasten betekent dan ofwel helemaal niet eten (maar dus wel drinken), ofwel het ‘vasten-nabootsende dieet’ gebruiken dat Longo heeft bedacht en waarbij je iets kleins en verstandigs eet, zegt Pijl. ‘Dat laatste doen mijn vrouw en ik. Sommige mensen worden tijdens die dagen heel scherp, dat heb ik niet, ik voel me altijd slap. Maar vasten doe je niet voor je lol.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant