Epstein Files Met zijn kunstcollectie wilde de overleden zedendelinquent Jeffrey Epstein choqueren. Maar kunst gaf hem ook toegang tot een select gezelschap mensen.
Cornelis Cornelisz van Haarlem (1562–1638), De kindermoord in Bethlehem.
Het is een luguber werk van de man die ‘de Hollandse Michelangelo’ wordt genoemd: De kindermoord in Bethlehem. In 1591 schilderde Cornelis van Haarlem (1562-1638) naakte Romeinse soldaten met messen die kinderen vermoorden. Ruim vier eeuwen later boezemt het schilderij bezoekers van het Frans Hals Museum in Haarlem nog altijd angst in.
Een reproductie van dit bijbelse tafereel hing in een woning in New Mexico van Jeffrey Epstein, de zedendelinquent die in 2019 dood werd aangetroffen in de gevangenis. Dat blijkt uit onlangs vrijgegeven documenten van het Amerikaanse ministerie van Justitie. In een mail uit 2011 geeft zijn assistent opdracht aan iemand om de reproductie per FedEx te verzenden. „Het grote doek (…) dat we voor hem hadden uitgerold in de hal, waar ze baby’s vermoorden”, voegt ze er voor alle duidelijkheid aan toe.
Kunst uit de periode van Van Haarlem leek Epstein te interesseren. Zo werd hij door ene Mark geïnformeerd over een 88-jarige man die twee „wereldklasse schilderijen„ aan Epstein wilde verkopen: van Peter Paul Rubens voor 45 miljoen dollar (38 miljoen euro) en van Michelangelo Merisi da Caravaggio voor 40 miljoen dollar (zo’n 34 miljoen euro). „Redelijke prijzen”, mailde Mark, in 2002 was nog een groot werk van Rubens, „Massacre of the Innocents”, voor 72 miljoen dollar (ruim 60 miljoen euro) verkocht.
Wat had Epstein met kunst? Welke namen uit de kunstwereld duiken op in de ‘Epstein-bibliotheek’ van het Amerikaanse ministerie van Justitie? En: wat leverden zijn kunstconnecties Epstein op? Naarmate er meer documenten vrijkomen, wordt dat dat beeld duidelijker, maar compleet is het niet, het gaat om eerste resultaten.
Epstein heeft zich nooit uitgelaten over zijn liefde voor de kunsten, maar uit getuigenissen van bezoekers aan zijn huizen – in New York, Palm Beach, op zijn eiland Little St. James en in New Mexico – blijkt dat hij ervan hield bezoekers te choqueren met zijn kunstwerken. Zo hing er in zijn woning in New York een schilderij van oud-president Bill Clinton in een blauwe jurk met rode pumps. De jurk verwijst naar het veelbesproken kledingstuk van Monica Lewinsky, waarop sperma van Clinton werd aangetroffen.
Parsing Bill werd in 2012 geschilderd door de Oostenrijkse Petrina Ryan-Kleid toen ze aan de New York Academy of Art studeerde. Het werd voor 1.300 dollar (bijna 1.100 euro) gekocht bij een fundraising van de school, zou ze jaren later aan Artnet vertellen, maar ze had geen idee door wie. Blij met de plotse publiciteitshausse was ze niet. „Het was gewoon een dom schoolkunstwerk, over de boodschappen waarmee we worden gebombardeerd als het om presidenten gaat”, zei ze.
Naast het feit dat Epstein er genoegen in schiep te choqueren met zijn kunst, verschafte die hem ook toegang tot een select gezelschap, onder wie museumdirecteuren, beroemde kunstenaars en vermogende ondernemers. Een aantal betaalt daar nu de prijs voor, zoals Jack Lang, de Franse oud-minister van Cultuur die eerder deze maand een topfunctie bij het L’Institut du Monde Arab in Parijs opgaf, toen bleek dat hij 673 keer voorkomt in de Epstein Files. De politie onderzoekt nu wat Langs betrokkenheid is bij een bedrijf dat zijn dochter Caroline samen met Epstein oprichtte op de Virgin Islands, zoals het onafhankelijke onderzoeksplatform Mediapart begin deze maand onthulde.
Ook David A. Ross legde vorige week een topfunctie neer bij de New York School of Visual Arts, toen documenten duidelijk maakten dat hij wel érg enthousiast reageerde op de perverse mails van zijn vriend Epstein. Studenten van de school waren geschokt en eisten in een open brief zijn ontslag.
Wie weg te komen met zijn vriendschap met Epstein is Leon Black, oud-voorzitter van het Museum of Modern Art (MoMa) in New York. In ruil voor kunstgerelateerde belastingadviezen betaalde Black miljoenen dollars aan Epstein. Hun relatie werd in oktober ontleed door The New York Times. De krant beschrijft hoe Black in 2016 een sculptuur van Alberto Giacometti, Figure Moyenne II, voor 25 miljoen dollar (21 miljoen euro) verkocht aan een door Epstein beheerde trust. Met dat geld schafte een aan Black gelieerd bedrijf op dezelfde dag voor 30 miljoen euro (25 miljoen dollar) een aquarel van Paul Cézanne aan: Portrait de Vallier de Profil. Dankzij deze ‘ruil van gelijksoortige goederen’ kon de Amerikaanse belastingdienst worden omzeild. In het beruchte vriendenboek voor de vijftigste verjaardag van Epstein refereert Black aan deze „unieke belastingstrategie”.
Vincent van Gogh, Quarry Saint-Rémy (1889). Volgens de Epstein Files was het schilderij, met een waarde van 60 miljoen dollar in 2016, in bezit van Leon Black, oud-voorzitter van het Museum of Modern Art en vriend van Epstein.
Martin Bailey, een toonaangevend kenner van Vincent van Gogh, schreef vorige week in The Art Newspaper na een analyse van vrijgegeven documenten over Epstein dat Black een van de grootste verzamelaars van het werk van de Nederlandse kunstenaar is. Black kocht vijf schilderijen en meerdere tekeningen van Van Gogh, waarschijnlijk zonder tussenkomst van een veilinghuis.
Een andere naam die vaker opduikt in de documenten over Epstein is die van Leslie Wexner, een vermogende Amerikaanse zakenman en kunsthandelaar – met een voorliefde voor Franz Kline, Mark Rothko en Pablo Picasso. Epstein was financieel adviseur van Wexner, die eind jaren tachtig in Ohio het Wexner Center for the Arts oprichtte. The New York Times typeerde Wexner als „degene die de belangrijkste bijdrage leverde aan de duizelingwekkende groei van Epsteins fortuin”. Wat Wexner uit de relatie met de zedendelinquent haalde is „een onopgelost mysterie”, aldus de krant.
Ook de Amerikaanse fotograaf Andres Serrano zat in het netwerk van Epstein. Ze mailden onder meer over Serrano’s werk en over de grab them by the pussy-uitspraak van Donald Trump aan de vooravond van de verkiezingen van 2016 (Serrano walgde van alle ophef daarover). Een paar maanden voor de arrestatie van Epstein, in 2019, deden de twee een ruil: Serrano kreeg een zestiende-eeuws beeld van Madonna, Epstein kreeg de foto die Serrano van hem maakte voor de expositie Infamous.
Jeff Koons is een andere naam die regelmatig voorbijkomt in mails van Epstein en diens assistenten. Epsteins wens om een afspraak met de succesvolle Amerikaanse kunstenaar te maken heeft iets obsessiefs. Hebben Jeff en zijn vrouw Justine al gereageerd op de invitatie om te komen dineren? Op wat voor nummer is hij bereikbaar? „Alert – need to hear back from Jeff Koons”, luidt het onderwerp van een mail uit maart 2013.
Naast zijn contacten met handelaren en kunstenaars onderhield Epstein ook banden met culturele instellingen, zoals de New York Academy of Art, waaraan hij jarenlang geld doneerde, onder meer in de vorm van beurzen voor studenten. Een enkele keer lag hij met een instelling in de clinch. Zo schreef hij in 2018 een brief aan de Landmarks Preservation Commission in New York, waarin hij zich keerde tegen de uitbreidingsplannen van The Frick Collection, een kunstmuseum aan de Upper East Side, waar hij praktisch tegenover woonde.
De plannen waren „bruut”, schreef hij. Ze zouden de geschiedenis van The Frick Collection „geweld aandoen”. In zijn brief klinkt iets van oprechte liefde voor de kunsten door: waar anders dan in dit 83 jaar oude „juweel” in Manhattan, schrijft Epstein, kun je in zo’n rustgevende, mooie omgeving werk van Bellini, Rembrandt, Vermeer, Gainsborough, Goya en Whistler bewonderen?
Epstein keerde zich tegen de plannen voor uitbreiding van The Frick Collection in New York, waar hij praktisch tegenover woonde.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden