Frederick Wiseman (1930-2026) De Amerikaanse meester van de observerende documentaire had niet het doel misstanden te onthullen in zijn vaak lange films. Maar dit gebeurde soms wel.
Regisseur Frederick Wiseman tijdens het filmfestival van Cannes in 2024.
Afgelopen maandag overleed op 96-jarige leeftijd de invloedrijke Amerikaanse filmmaker Frederick Wiseman, meester van de observerende documentaire. In 2016 ontving hij een ere-Oscar voor zijn gehele oeuvre van bijna 50 films. Wiseman werd bekend door zijn (meestal lange) documentaires over (meestal publieke) instituties, zoals leger, ziekenhuis, sociale dienst, middelbare school, vleesfabriek, bibliotheek en museum. Over die lengte zei hij tijdens een masterclass op IDFA in 2009: „Ik ben geïnteresseerd in complexiteit, en daarvoor heb ik ruimte nodig. Ik ga nooit in zee met financiers die van tevoren willen weten hoe lang de film uiteindelijk zal zijn.”
Wisemans films variëren weliswaar in lengte (van 75 minuten tot zes uur) maar ze volgen hetzelfde procedé: hij filmde zonder kunstlicht, gebruikte geen voice-over, muziek of interviews en monteerde zelf. Voor die montage nam hij maanden de tijd: „Van elk beeld in de film moet ik voor mezelf kunnen verwoorden waarom het in de film zit en waarom het op die specifieke plaats in de film voorkomt”, zei hij tijdens de IDFA-masterclass. Voor La Danse (2009), zijn documentaire over het balletgezelschap van de Parijse Opéra, filmde hij 150 uur die hij in de montage terugbracht tot een kleine drie uur.
Zijn films gaan over ongelijkheid, armoede, machtsmisbruik, democratie en (kwetsbare) mensen die knel zitten in een kafkaësk systeem, maar ook over de troost van cultuur. Hoewel het niet zijn doel was misstanden te onthullen over de instellingen die hij met een handheld camera filmde, gebeurde dit wel. Zijn debuut, Titicut Follies (1967), laat bijvoorbeeld de erbarmelijke omstandigheden zien in een gevangenis met geesteszieke misdadigers. Basic Training (1971) toont de ontmenselijking van militairen in opleiding en de genadeloze uitsluiting van een kwetsbare rekruut die afwijkt van de norm. Als zodanig vormde hij een inspiratiebron voor de eerste helft van Stanley Kubricks Vietnamfilm Full Metal Jacket (1987).
Achteraf vond Wiseman de films die hij in de jaren zeventig maakte te didactisch, zijn latere films zijn minder sturend: de beelden moesten voor zichzelf spreken. Over zijn doelstelling zei hij in 2011 het volgende: „Ik probeer dramatische structuren te creëren uit gewone ervaringen, onder verschillende omstandigheden, zodat het cumulatieve effect een reeks thematisch met elkaar verbonden films wordt die vastleggen hoe mensen dachten, leefden en werkten in de periode dat ik de films maakte. En hoe dat gedrag deels wordt weerspiegeld in instellingen. En hoe deze instellingen tot op zekere hoogte een microkosmos zijn van de samenleving.”
Wiseman werd op nieuwjaarsdag 1930 geboren in Boston. Hij studeerde rechten aan de Yale Law School en gaf enkele jaren les aan de Universiteit van Boston. In 1963 produceerde hij The Cool World, waarna hij in 1967 zelf debuteerde als maker met Titicut Follies – een door de Amerikaanse autoriteiten verboden film die pas in 1991 te zien was. Zijn observerende stijl valt samen met technologische ontwikkelingen, zoals een draagbare 16mm-camera en de mogelijkheid op locatie synchroon geluid op te nemen.
Ruim 55 jaar na zijn debuut leverde hij zijn laatste film af, Menus-Plaisirs – les Troisgros (2023), over het reilen en zeilen van een driesterren-Michelin-restaurant in Frankrijk. Daar maakte hij meer films, waaronder Crazy Horse (2011), over de befaamde burlesquebar, en een film over de Comédie-Française (1996). In Engeland draaide hij een film in en over de National Gallery (2014). Daarnaast filmde hij voorzijn documentaire Ex-Libris: The New York Public Gallery (2017) in de openbare bibliotheek van New York. Twee dagen nadat hij klaar was met de montage werd Donald Trump voor de eerste keer gekozen tot president. Hierover zei Wiseman in 2018 tegen The Guardian: „In zekere zin heeft Trump er een politieke film van gemaakt, omdat de waarden van de mensen die de bibliotheek runnen volledig haaks staan op wat hij vertegenwoordigt. Hij is tegen wetenschap, tegen rede, tegen democratie, dus de bibliotheek krijgt een nog grotere betekenis als bolwerk tegen zijn irrationele fascistische idiotie.” „De film zal zeker langer meegaan dan Trump” voegde Wiseman eraan toe, iets wat geldt voor al zijn documentaires.