Het geboortecijfer in Turkije daalt rap. President Erdogan roept vrouwen op minstens drie kinderen te krijgen. Na het Jaar van het Gezin komt hij dinsdag met nieuwe maatregelen. Tot nog toe helpt weinig.‘Een groot gezin kan helemaal niet met deze crisis.’
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Turkije stevent af op een demografische ramp. Het is niet de eerste de beste die het zegt. De waarschuwing komt van president Recep Tayyip Erdogan zelf. Er worden te weinig kinderen geboren, de bevolking vergrijst. Krimp ligt op de loer. Eind deze eeuw zou Turkije weleens 54 miljoen inwoners kunnen hebben, tegenover 86 miljoen nu.
Al jarenlang roept Erdogan Turkse vrouwen daarom op ‘minstens drie kinderen’ te nemen en 2025 werd het Jaar van het Gezin. Niet dat het veel geholpen heeft. Vorig jaar werden in Turkije minder kinderen geboren dan het voorgaande jaar, toen het vruchtbaarheidscijfer al was gedaald tot 1,48 – lager dan in diverse West-Europese landen. Om een bevolking op peil te houden, moeten per vrouw gemiddeld 2,1 kinderen worden geboren.
Ten einde raad heeft de regering er maar een Decennium van Gezin en Bevolking (2026-’35) aan vastgeplakt, en dinsdag zal Erdogan nieuwe maatregelen bekendmaken om vrouwen te stimuleren meer kinderen te nemen. Veel fiducie hebben critici van zijn beleid er niet in, gezien de resultaten tot nu toe.
De hoge drempel naar het huwelijk is de meest onderschatte oorzaak van de dalende vruchtbaarheid, zo concludeert Neslihan Çevik, socioloog aan de Universiteit van Virginia (VS), uit eigen onderzoek. Ten onrechte gaat de meeste aandacht uit naar factoren en afwegingen die een rol spelen bij reeds getrouwde koppels.
‘Het is in Turkije om economische redenen voor velen eenvoudig te duur om te trouwen en een gezin te stichten’, zegt Çevik. Naast de kosten van het vaak exorbitante huwelijksfeest verhogen vooral die van het huren of kopen en inrichten van een huis de huwelijksdrempel. ‘De vruchtbaarheidscrisis is vooral een woningcrisis.’
De kritiek op het beleid komt vooral uit feministische hoek en is deels ideologisch van aard. Erdogan en zijn AK-partij leggen namelijk zo veel nadruk op moederschap als hoogste doel in het leven van vrouwen, dat ze de verdenking over zich afroepen de Turkse vrouw te willen terugsturen naar de keuken, of daar te willen houden.
‘Ze vinden dat vrouwen thuis moeten blijven om voor de kinderen en het huishouden te zorgen’, zegt Ilknur Yüksel Kaptanoglu, demograaf aan de Hacettepe Universiteit in Ankara en zelfverklaard feministisch onderzoeker. ‘Daarom willen ze niet dat de arbeidsparticipatie van vrouwen toeneemt.’
Die conclusie is echter niet simpelweg af te leiden uit daden en uitlatingen van de regering, het ligt genuanceerder. Nooit zeggen AKP-leiders dat vrouwen niet buitenshuis zouden moeten werken en de aan de partij gelieerde vrouwenorganisatie Kadem maakt zich sterk voor deelname van vrouwen op elk maatschappelijk gebied.
Op een bijeenkomst onlangs ter viering van 95 jaar vrouwenkiesrecht gaf Erdogan hoog op van wat in zijn 23-jarige regeertermijn is bereikt. Hij repte van ‘gouden jaren voor de vrouwenrechten’. De arbeidsdeelname van vrouwen, pochte hij, steeg van 28 naar 36 procent, het aantal vrouwelijke parlementariërs van 4 naar 20 procent, het aantal vrouwelijke hoogleraren van 24 naar 36 procent.
Maar is dat een kwestie van regeringsbeleid, of een ontwikkeling die zich overal ter wereld voordoet? Ongetwijfeld vooral het laatste, overigens net als het dalen van de vruchtbaarheid. Bijna overal is de afgelopen decennia de gemiddelde leeftijd waarop vrouwen moeder worden gestegen, evenals hun gemiddelde huwelijksleeftijd. In Turkije is dat inmiddels 29,3 respectievelijk 26 jaar.
De regering probeert daarom jonge stellen ertoe te bewegen te trouwen. Ze kunnen een lening krijgen van 150 duizend lira (2.900 euro). ‘Echt niets, puur symbolisch’, zegt socioloog Çevik. ‘Hoe gaat dat helpen? Het is net genoeg voor misschien twee maanden huur, een paar meubels, een koelkast. En het is een lening hè, ze moeten het terugbetalen.’ Bovendien: van de tachtigduizend koppels die in 2025 een aanvraag indienden, kreeg maar 1 procent daadwerkelijk een lening.
Daarnaast zijn er de verwachtingen over de lasten van het ouderschap, in economisch en cultureel opzicht. Jonge kinderen worden geacht bij de moeder te zijn en voor de meeste taken thuis draait nog altijd de vrouw op. De meeste Turkse mannen zien daar voor zichzelf geen rol weggelegd, zeggen Çevik en Kaptanoglu, terwijl vrouwen steeds geëmancipeerder zijn.
De overheid is daarbij volgens hen niet erg behulpzaam. ‘Kinderopvang bestaat nauwelijks’, zegt Kaptanoglu. ‘De regering gaat ervan uit dat vrouwen daar zelf wel voor zorgen, zo is de mentaliteit.’ Kinderbijslag bestaat wel, maar die is volgens beide onderzoekers te laag om gezinsuitbreiding voor koppels financieel haalbaar te maken, laat staan aantrekkelijk.
Ook bestaan er regelingen voor vrouwen om werken en moederschap te combineren, zoals tijdelijk korter werken (op eigen kosten). Dat kan op twee manieren worden uitgelegd: dat het voor moeders eenvoudiger wordt om te gaan of blijven werken, óf dat het werkende vrouwen eenvoudiger wordt gemaakt kinderen te nemen. Volgens Kaptanoglu overheerst bij beleidsmakers de laatste doelstelling, indachtig de moederschapsideologie.
Çevik meent dat het beleid uitgaat van een onuitgesproken vooroordeel: dat hogere arbeidsdeelname van vrouwen onherroepelijk ten koste gaat van de vruchtbaarheid. De data wijzen anders uit. Landen als Frankrijk, Zweden, Indonesië en Bangladesh combineren een hoge arbeidsdeelname met relatief hoge vruchtbaarheid. Idem in Latijns-Amerika. In de Arabische Golfstaten zijn beide juist laag, net als in Turkije zelf. ‘Twee inkomens per huishouden, dat bevordert de vruchtbaarheid.’
Vruchtbaarheid en werkende vrouwen zijn beide belangrijk voor de economie, zegt de onderzoeker. Beide stimuleren groei en welvaart, ook voor volgende generaties. Het idee dat samenlevingen ertussen moeten kiezen, is ‘een valse tegenstelling, en een heel kostbare’.
‘Dus we moeten weg uit die cultuuroorlog. Als je pleit voor grotere gezinnen, word je meteen in de conservatieve hoek gezet. En als je het hebt over vrouwenrechten en gendergelijkheid, wordt er gezegd: ‘O, dus je bent tegen het gezin!’ Politici denken daarmee stemmen te trekken. Maar beleid moet verankerd zijn in data, niet in populisme.’
Mevlüt Ünal (48) was vastbesloten nooit te trouwen, maar werd in de supermarkt waar hij werkte verliefd op een 23 jaar jongere collega. Drie maanden geleden trouwde het stel, al was het een dure onderneming, inclusief het opzetten van een huishouden. ‘Zonder steun van de twee families had het niet gekund.’
Willen ze kinderen? ‘Nee, allebei niet’, zegt hij met een resoluut handgebaar. ‘Om evidente redenen: economie, veiligheid.’ Veiligheid? ‘We hebben veel allochtonen uit Syrië en Afghanistan. Het is een zooitje, de rechtsstaat is zwak. En de mentaliteit van Turkse burgers is slechter geworden. Als we per ongeluk een kind krijgen, gaan we naar het buitenland.’
Socioloog Sena Arslan (28, links op de foto) en tandarts Esmanur Yildirim (28) wandelen in Maçkapark in Istanbul. Beide vriendinnen wonen alleen.
‘Trouwen is moeilijk, vanwege de economie’, zegt Sena. ‘En een goede man vinden is moeilijk. Je kunt niet van ze op aan, ze nemen niet de verantwoordelijkheid om te delen of een emotionele band te scheppen.’
‘Ik wil niet in dit conservatieve Turkije een gezin stichten’, zegt Esmanur. ‘Ik wil een kind, maar niet in deze politieke en sociale omgeving.’
Sena heeft sinds vijf jaar een vriend, maar zo te horen zit een huwelijk er niet in. ‘Hij is een werkloze ICT’er, de hele dag doet hij computerspelletjes. Ik wil vrienden maken, dingen ontdekken, reizen. We staan op het punt van uit elkaar gaan. Misschien heeft hij een depressie, maar ik moet door met mijn leven, ik wacht niet op hem. Vrouwen hebben ambitie, mannen fladderen maar wat rond.’
Esmanur: ‘Ze zoeken een vrouw die als hun moeder voor ze is.’ Sena: ‘Haha, laten we de wereld lesbisch maken!’
Vanzelfsprekend, zeggen ze, zijn er economische redenen om niet te trouwen. ‘Maar het belangrijkste is de mentaliteit van de man’, zegt Sena. ‘Door het feminisme zijn vrouwen bewuster geworden. We zien dat het geen individueel, maar een maatschappelijk probleem is.’
Moederschap als de belangrijkste rol van de vrouw? Tja, als je uitgaat van God of de evolutie misschien. Maar met deze economie gaat dat volgens haar niet op. ‘Ik denk alleen: zal ik later geen spijt krijgen?’
Chef-kok Soner Arda (33) is vrijgezel en wil voorlopig ‘absoluut niet’ trouwen. ‘Vrienden zijn jong getrouwd en hebben kinderen. Veel zijn al gescheiden. Ik zie problemen en ruzies, die stress wil ik niet. Ik heb een limiet gesteld: pas na mijn 35ste ga ik nadenken over trouwen. Eerst moet mijn leven op orde zijn.’
Geld is een extra probleem. ‘Het is duur om te trouwen. Je moet een lening afsluiten, dat legt extra druk op de relatie. Vrienden van me zijn daardoor gescheiden.’ Aandrang van de familie om te trouwen ervaart hij niet. In kleinkinderen hebben oudere broers al voorzien. Hooguit zeggen ze: wie zorgt er voor je als je ouder wordt?
Samenleven met een vrouw (‘en misschien een kind’) blijft desondanks zijn ideaalbeeld. ‘Ik zit op Tinder. Als ze knap is, swipe ik naar rechts. Soms spreken we een paar keer af en dat is het dan. Ik zet dit leventje nog twee jaar voort. Daarna zien we verder. ’
Toen Aykut (39, rechts) en Sedef (35) Armutlu achttien jaar geleden in het huwelijk traden, was dat betrekkelijk eenvoudig. ‘Hoewel we heel jong waren, was het te doen, met feest en al. We werkten allebei, konden een huis kopen. Nu zou het onmogelijk zijn geweest.’
Aykuts inkomen als gemeenteambtenaar is bovenmodaal. Toch is het leven duur. Grote kostenpost is de dochter, lyceïst in de bovenbouw: schoolgeld, schoolbus, huiswerkklas. ‘Met minder inkomen zou het een probleem zijn’, zegt hij.
Bovendien stopte schoonheidsspecialiste Sedef met werken toen vier jaar geleden – ‘we wilden een zusje of broertje voor onze dochter’ – de kleine Mustafa Ali werd geboren. ‘Hij heeft allergieën en heeft zorg nodig.’
Wat vindt ze van de oproep van president Erdogan aan vrouwen om minstens drie kinderen te nemen? ‘Haha, geen sprake van. Twee is genoeg. Grote gezinnen, dat kan helemaal niet met deze economische crisis. Kinderen moeten goed onderwijs kunnen krijgen. Te veel kinderen krijgen moet verboden worden.’
‘De twintigers in mijn omgeving in Istanbul willen volop van het leven genieten’, zegt Irem Bilbay (23). ‘Ik ook. Werken, reizen, dit doen, dat doen. Hoe kun je dan de verantwoordelijkheid voor een kind nemen? Wat de regering erover zegt, vind ik niet normaal. Het is puur een persoonlijke beslissing, het gaat niemand iets aan.
‘Mijn moeder geeft me helemaal gelijk. Zij was 20 toen ze trouwde, twee jaar later kreeg ze een kind. Voor haar waren er geen andere opties. Flirten en mannen leren kennen was er niet bij. ‘Als ik jou was zou ik nog zeker niet trouwen’, zegt ze. ‘Je moet de wereld ontdekken en daar heb je geen man bij nodig.’
‘Of ik ooit zal trouwen, weet ik niet. Vrouwen stellen tegenwoordig hogere eisen aan een man. Vroeger waren ze al tevreden als hij niet sloeg en niet dronk. Nu hebben we ons eigen geld, we kunnen rustig op de juiste wachten. Of ik ooit kinderen neem, weet ik ook niet. Niet iedereen hoeft moeder te worden. En voor veel vrouwen in Turkije is hun man al een soort kind. Waarom zou je nóg een baby nemen?’
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant