Theater Voor een nieuwe uitvoering van Sarah Kane’s beruchte toneelvoorstelling 4.48 Psychosis is Erasmus Mackenna het duister ingedoken. Dat is geen onbekend terrein voor de jonge regisseur.
Theaterregisseur Erasmus Mackenna.
Op een koude winterdag zit regisseur Erasmus Mackenna op het terras van een café in de Leidseplein-buurt in Amsterdam. Op de vraag of dat is omdat die rookt, reageert de 26-jarige regisseur ontkennend: de winter is diens favoriete seizoen. Een hard geluid, afkomstig van een verbouwing even verderop, dwingt ons toch de warmte van het café op te zoeken.
De grimmige toneelklassieker 4.48 Psychosis van Sarah Kane is geen optimistisch werk. Het volgt de gedachtestroom van een kwetsbare mens. Iemand die geteisterd wordt door depressies, wereldleed en een doodswens. Tegelijkertijd is het een poëtische monoloog over verlangen en eenzaamheid. Het personage is verwikkeld in een strijd met zichzelf, maar misschien nog wel meer met de wereld waarin ze leeft.
Sarah Kane schreef het werk in 1999, enkele maanden voordat ze op 28-jarige leeftijd een einde aan haar leven maakte. De titel van het stuk verwijst naar het tijdstip waarop Kane elke dag ontwaakte in het psychiatrisch ziekenhuis. De Britse theatermaker debuteerde in 1995 met Blasted, een voorstelling over (seksueel) geweld in het Verenigd Koninkrijk en Bosnië. Haar expliciete werk werd zowel verafschuwd als geprezen.
Op aanraden van een dramadocent las Erasmus Mackenna het werk van Kane op 13-jarige leeftijd. „Veel te jong misschien, maar er liepen allemaal dingen rond in mijn hoofd waar ik geen grip op had.” De regisseur vertelt dat die in Kane’s werk voor het eerst las over trans personen. „Ik voelde dat er iets diep in mij zat waar ik niet bij kon. Ik heb me nooit kunnen vereenzelvigen met het idee dat ik man was. Op mijn 17de wist ik dat ik non-binair was. Later viel het kwartje dat ik ook trans was. Ik sta nu aan het begin van dat proces.”
Erasmus Mackenna.
Mackenna verhuisde op diens zeventiende van Schotland naar Nederland voor de regieopleiding aan de Academie voor Theater en Dans in Amsterdam. De regisseur deed daar auditie met werk van Kane en studeerde er ook op af. Na de regieopleiding regisseerde die verschillende theatervoorstellingen bij Frascati Producties, waaronder I gassed the Jews, I killed the Kurds, I bombed the Arabs, I fucked small children while they begged for mercy, the killing fields are mine, everyone left the party because of me.Sarah Kane, 4.48 Psychosis„Dit citaat gaat in eerste instantie over medeplichtigheid. Namelijk, mijn wereld en mijn welvaart kunnen alleen bestaan door een koloniale geschiedenis. Het zijn geopolitieke mechanismes die van iedereen die niet Europees of Noord-Amerikaans is een tweederangsburger maken. Ten tweede gaat het over de pijn van dat besef. Het is verschrikkelijk dat alles wat je eet, drinkt en consumeert onlosmakelijk verbonden is met breed gedragen geweld aan de andere kant van de wereld. Al is de pijn van dat besef natuurlijk minimaal als je het vergelijkt met het geweld.”Hoe zorg jij ervoor dat die gedachten niet verlammend werken?„Door het geweld nooit te normaliseren en er elke keer weer door geraakt te worden. Dit klinkt misschien paradoxaal, maar terwijl mijn wanhoop groter wordt, groeit mijn geloof in een alternatief. Daarnaast heb je een rustplaats nodig. Voor mij hoeft dat maar één persoon te zijn. Op een slechte dag wil ik met hen de ondergang van onze diersoort meemaken. Maar op een goede dag kom ik samen met hen in verzet. Dat verlangen zie ik ook terug in 4.48 Psychosis.”De theatervoorstelling bevat geen enkele tijd- of plaatsaanduiding. „Dat is de reden dat ik de tekst zo bijzonder vind. Er wordt geen poging gedaan om in klare taal elk detail weer te geven. Daardoor moet het publiek zelf nadenken.” Maar ook de regisseur moet aan de slag: de originele tekst bevat geen regieaanwijzingen. „Met mijn team ga ik op zoek naar referenties. Dat kan muziek zijn, beeld of een verhaal. Samen gooien we dat in een soort heksenketel. Het is een heel persoonlijk proces.”Zitten er veel persoonlijke referenties in de uitvoering?„Op de Orkney-eilanden liep ik ooit een kathedraal binnen en daar zat een meisje van zes orgel te spelen. Het was winter, donker en stormachtig. In mijn herinnering was de kerk ook alleen verlicht door kaarsen, maar dat heb ik misschien gefantaseerd. Dat orgelgeluid zit in de voorstelling. Dat is persoonlijk, maar dat weet het publiek niet.”In 4.48 Psychosis zegt het personage ten onder te gaan aan hetgeen anderen in haar bewonderen. Zoals in onderstaand fragment naar voren komt. They will love me for that which destroys methe sword in my dreamsthe dust of my thoughtsthe sickness that breeds in the folds of my mindSarah Kane, 4.48 PsychosisBen jij soms ook bang om ten onder te gaan?Mackenna slaat lachend diens ogen neer. „Dat is een goeie. Het feit dat het werk wordt gevierd en wordt aangemoedigd betekent ook dat je blijft graven in je gevoelens. De fascinatie van het publiek komt soms voort uit een soort fetisjering van de duisternis. In het slechtste geval eindig je zoals Kane, die de ondraaglijkheid tot zich bleef nemen. Ik weet dat ik wil leven, het leven is interessant genoeg.”Je werkt net als in Anatomy of a Suicide samen met actrice Sabine van Kuipers. In een interview zei zij over die voorstelling: „Je moet het publiek een lichtpuntje geven.” Bij ‘4.48 Psychosis’ is het lichtpuntje ver te zoeken.„Ik vind de emotionele intelligentie van Sabine het lichtpuntje. Haar vermogen om de tekst in zulk fijngevoelig detail vorm te geven, en haar belichaming ervan. Het feit dat zij de complexe emotionele toestand van haar personage durft te onderzoeken en durft te tonen, met het publiek als getuige, dat geeft mij hoop.”Wat wil je dat het publiek meeneemt uit de voorstelling?„Het stuk gaat de duisternis van de mens aan, zonder de belofte van verlossing. Kane zocht verbinding en erkenning. Dat wil ik ook doen met de voorstelling. Ik hoop dat mensen die de wanhoop in het stuk herkennen zich erdoor verbonden voelen, maar dat mensen die het niet herkennen, zich ervoor open durven stellen en daar oncomfortabel in durven zijn.”4.48 Psychosis door Erasmus Mackenna / Frascati Producties. Tekst: Sarah Kane. Regie, scenografie, lichtontwerp, muziek en geluidsontwerp: Erasmus Mackenna. Première: 19 februari in Theater Frascati, Amsterdam. Daarna op tournee t/m 13 mei. Info: frascatitheater.nlGeef cadeauDeelMail de redactie
„Dit citaat gaat in eerste instantie over medeplichtigheid. Namelijk, mijn wereld en mijn welvaart kunnen alleen bestaan door een koloniale geschiedenis. Het zijn geopolitieke mechanismes die van iedereen die niet Europees of Noord-Amerikaans is een tweederangsburger maken. Ten tweede gaat het over de pijn van dat besef. Het is verschrikkelijk dat alles wat je eet, drinkt en consumeert onlosmakelijk verbonden is met breed gedragen geweld aan de andere kant van de wereld. Al is de pijn van dat besef natuurlijk minimaal als je het vergelijkt met het geweld.”
„Door het geweld nooit te normaliseren en er elke keer weer door geraakt te worden. Dit klinkt misschien paradoxaal, maar terwijl mijn wanhoop groter wordt, groeit mijn geloof in een alternatief. Daarnaast heb je een rustplaats nodig. Voor mij hoeft dat maar één persoon te zijn. Op een slechte dag wil ik met hen de ondergang van onze diersoort meemaken. Maar op een goede dag kom ik samen met hen in verzet. Dat verlangen zie ik ook terug in 4.48 Psychosis.”
De theatervoorstelling bevat geen enkele tijd- of plaatsaanduiding. „Dat is de reden dat ik de tekst zo bijzonder vind. Er wordt geen poging gedaan om in klare taal elk detail weer te geven. Daardoor moet het publiek zelf nadenken.” Maar ook de regisseur moet aan de slag: de originele tekst bevat geen regieaanwijzingen. „Met mijn team ga ik op zoek naar referenties. Dat kan muziek zijn, beeld of een verhaal. Samen gooien we dat in een soort heksenketel. Het is een heel persoonlijk proces.”
„Op de Orkney-eilanden liep ik ooit een kathedraal binnen en daar zat een meisje van zes orgel te spelen. Het was winter, donker en stormachtig. In mijn herinnering was de kerk ook alleen verlicht door kaarsen, maar dat heb ik misschien gefantaseerd. Dat orgelgeluid zit in de voorstelling. Dat is persoonlijk, maar dat weet het publiek niet.”
In 4.48 Psychosis zegt het personage ten onder te gaan aan hetgeen anderen in haar bewonderen. Zoals in onderstaand fragment naar voren komt.
Mackenna slaat lachend diens ogen neer. „Dat is een goeie. Het feit dat het werk wordt gevierd en wordt aangemoedigd betekent ook dat je blijft graven in je gevoelens. De fascinatie van het publiek komt soms voort uit een soort fetisjering van de duisternis. In het slechtste geval eindig je zoals Kane, die de ondraaglijkheid tot zich bleef nemen. Ik weet dat ik wil leven, het leven is interessant genoeg.”
„Ik vind de emotionele intelligentie van Sabine het lichtpuntje. Haar vermogen om de tekst in zulk fijngevoelig detail vorm te geven, en haar belichaming ervan. Het feit dat zij de complexe emotionele toestand van haar personage durft te onderzoeken en durft te tonen, met het publiek als getuige, dat geeft mij hoop.”
„Het stuk gaat de duisternis van de mens aan, zonder de belofte van verlossing. Kane zocht verbinding en erkenning. Dat wil ik ook doen met de voorstelling. Ik hoop dat mensen die de wanhoop in het stuk herkennen zich erdoor verbonden voelen, maar dat mensen die het niet herkennen, zich ervoor open durven stellen en daar oncomfortabel in durven zijn.”
4.48 Psychosis door Erasmus Mackenna / Frascati Producties. Tekst: Sarah Kane. Regie, scenografie, lichtontwerp, muziek en geluidsontwerp: Erasmus Mackenna. Première: 19 februari in Theater Frascati, Amsterdam. Daarna op tournee t/m 13 mei. Info: frascatitheater.nl
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden