De driekleurige pijlgifkikker is de producent van het gif waarmee volgens onderzoekers de Russische activist Aleksej Navalny is gedood. Eén milligram kan al tot de dood leiden.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over natuur en biodiversiteit.
Bioloog Mátyás Bittenbinder, als gifonderzoeker werkzaam bij Naturalis en de Vrije Universiteit, roemt de kleuren van het kikkertje dat enkel in Ecuador en Peru leeft: ‘Dieprood, met fluorescerende lichte strepen over zijn kleine lijfje.’ De felle kleur beschermt de kikker tegen vijanden, omdat die in de natuur vaak geldt als signaal van giftigheid.
De driekleurige pijlgifkikker (Epipedobates tricolor) is een van de ruim tweehonderd soorten pijlgifkikkers op aarde, ze leven voornamelijk in vochtige, tropische gebieden in Latijns-Amerika. De driekleurige amfibie is zo’n 2 centimeter groot en heeft een bijzondere eigenschap: hij produceert epibatidine, een zeer zeldzame en vooral uiterst giftige stof op zijn huid. Met desastreuze gevolgen voor de mens die ermee in aanraking komt.
‘Het is een extreem toxische neurotoxine, dat bindt aan receptoren in ons zenuwstelsel en daar de signaaloverdracht van de zenuwen verstoort’, aldus Bittenbinder. Wanneer dat proces plaatsvindt in het centrale zenuwstelsel kan het onder meer de ademhalingsspieren stilleggen, waardoor de ademhaling stopt. Ook heeft epibatidine volgens Bittenbinder grote effecten op de bloeddruk en kan het leiden tot bewustzijnsverlies of de vorming van tremors (trillingen of bevingen) in het lichaam.
De stof is ooit onderzocht om te bekijken of het kon werken als pijnstillend medicijn. Dat leek aanlokkelijk, omdat het zo’n tweehonderd keer krachtiger is dan morfine en niet verslavend is. Door z’n hoge toxiciteit is het middel potentieel dodelijk (1 milligram is al voldoende om tot de dood te leiden) en dus te gevaarlijk om als medicijn te gebruiken.
Juist die eigenschappen hebben het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Frankrijk, Duitsland en Nederland ervan overtuigd dat Aleksej Navalny met het dodelijke gif is gedood. ‘Navalny stierf terwijl hij in de gevangenis zat, wat betekent dat Rusland de middelen, het motief en de gelegenheid had om hem dit gif toe te dienen’, aldus de landen in een gezamenlijke verklaring.
Navalny overleed twee jaar geleden in een Siberische strafkolonie. In het Westen bestonden al vermoedens dat hij was gedood, nu zeggen Europese landen ook daadwerkelijk bewijs te hebben. Rusland ontkent.
Opmerkelijk aan de pijlgifkikker is dat het dier niet giftig van zichzelf is. De kikker haalt het gif uit zijn voedsel: een bepaalde keversoort die zelf weer leeft van een specifieke plantensoort die wel giftig is en daardoor kan overleven op vraatinsecten. Door het eten van die plant wordt de kever giftig, maar de stof epibatidine ontstaat pas na tussenkomst van de pijlgifkikker. Doordat de kikker de vergiftigde kevers eet, ondergaat het basismolecuul van het gif volgens Bittenbinder meerdere metabole stappen die in het kikkerlijf uiteindelijk leiden tot epibatidine. Het basismolecuul van epibatidine is overigens nog niet ontdekt.
De stof die de Russen tegen Navalny gebruikten, moet vrijwel zeker in het laboratorium zijn nagemaakt in een synthetische versie, denkt Bittenbinder. De stof in het wild winnen is een kansloze missie: ‘Dan moet je de kikkers vinden en verzamelen, en die vervolgens ‘melken’ door met een wattenstaafje of kwastje over hun huid te strijken. Daarna moet je de verboden stof ook nog het land uit zien te krijgen.’
Gifkikkers in een terrarium houden voor hun gif is ook zinloos. Bittenbinder: ‘In gevangenschap zijn de kikkers niet giftig. Tenzij je hun hele voedselketen zou nabootsen, inclusief de kevers en hun voedselplant, pas dan ontstaat epibatidine.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant