In een nieuwe documentairereeks blikt Tyra Banks, presentatrice en bedenker van America’s Next Top Model, terug op haar programma, waarin jonge vrouwen werden beoordeeld op hun uiterlijk (te dik) en persoonlijkheid (doe eens leuk mee). Oud-model Bo Fasseur keek de show en zag de docu. Is er echt iets veranderd?
In de negen jaar dat ik als model werkte, kreeg ik opvallend vaak dezelfde vraag: ‘Is het zoals America’s Next Top Model?’ De realityshow waarin de kandidaten streden om een modellencontract, van 2003 tot 2018 wereldwijd op tv, fungeerde voor een generatie jonge vrouwen als referentiekader van de modewereld. Het programma stond bekend om de catfights, extreme make-overs en lichamen die elke aflevering dunner leken te worden, begeleid door juryleden die hun oordeel zelden zachtzinnig formuleerden.
Laat ik de illusie meteen doorprikken: nee, modellenwerk is niet zoals in America’s Next Top Model (ANTM). We zaten (godzijdank) niet met z’n allen in een villa vol camera’s waar elke traan tot een verhaallijn werd uitgemolken. Maar er zijn zeker ook raakvlakken te vinden. Ook ‘wij’ waren extreem dun, onze agenten regelmatig keihard en de onderlinge concurrentie moordend. Alleen heb ik zelf nog nooit schreeuwend tegenover een ander model gestaan. Of zoiets überhaupt zien gebeuren. Televisie maakte een spektakel van het werkveld. Wat de kijker zag was zorgvuldig geproduceerde reality-tv.
Juist het bewust schurende karakter van het programma werd de afgelopen jaren onderwerp van felle kritiek. Tijdens de eerste lockdown in 2020, toen fans oude afleveringen gingen terugkijken, beleefde America’s Next Top Model een onverwachte revival. Waar het programma ooit werd gezien als ‘onschuldig’ leedvermaak, keken veel kijkers er nu met andere ogen naar.
Die verandering kwam voort uit een bredere maatschappelijke verschuiving eind 2017, waarin de #MeToo-beweging, die wereldwijd aandacht kreeg na beschuldigingen van seksueel misbruik door de Amerikaanse filmproducent Harvey Weinstein, een belangrijke rol speelde. Er is sindsdien meer bewustzijn ontstaan rondom machtsverhoudingen en de manier waarop vrouwen structureel op hun uiterlijk worden beoordeeld. Fragmenten uit de show gingen viraal op sociale media, voorzien van kritiek op bodyshaming, raciale stereotypering en de vernedering van deelnemers; het programma zat er vol mee.
ANTM ontstond begin jaren 2000, de tijd waarin heroin chic, een schoonheidsideaal dat een extreem mager en vermoeid uiterlijk verheerlijkt, geliefd was in de modewereld. Tegelijkertijd maakte reality-tv een explosieve opmars. Programma’s als Big Brother, Survivor en Jersey Shore, waarin ‘gewone’ mensen door camera’s werden gevolgd, waren ongekend populair. Streamingdiensten bestonden nog niet, televisie was hét medium. Kijkcijfers waren leidend en die werden aangejaagd door vernedering, manipulatieve montages en bewust aangewakkerde conflicten. Grenzen waren niet duidelijk vastgelegd.
Presentatrice en tevens bedenker van het programma, topmodel Tyra Banks, hield zich lange tijd afzijdig van de recente kritiek. Tot nu. Op 16 februari verschijnt op Netflix Reality Check: Inside America’s Next Top Model, een driedelige documentairereeks waarin zij, samen met de makers en enkele oud-deelnemers, voor het eerst uitgebreid terugblikt op de erfenis van het programma.
De documentaire opent met wat misschien wel het meest iconische moment uit America’s Next Top Model is geworden.
‘Tiffany, ik ben teleurgesteld in je’, zegt een teneergeslagen Tyra Banks. Deelnemer Tiffany kijkt vlug naar beneden, er is vaag een traan zichtbaar op haar wang. De camera schakelt naar haar medekandidaten, van wie sommigen ook aan het huilen zijn. ‘Weet je wel dat heel Amerika je aanmoedigt?’ De stem van Banks wordt steeds feller. Met een opgeheven vinger onderstreept ze haar woorden.
Tiffany kijkt op en probeert zichzelf te verdedigen. ‘Ik heb geen negatieve houding’, zegt ze hard. Tevergeefs, ze wordt direct overstemd door een inmiddels gillende Tyra.
‘Stil Tiffany. Wat is er mis met je? Ik heb nog nooit zo tegen een meisje geschreeuwd.’ Haar stem slaat over: ‘Ik steunde je. Wij allemaal. Hoe durf je?’ Het fragment is uitgegroeid tot een meme en werd eindeloos geparodieerd, tot in de animatieserie South Park aan toe.
Hierna toont de documentaire een vlugge montage die het succes en de schaduwzijde van alle seizoenen in één adem toont. Uitzinnige auditiedagen waar tienduizenden kandidaten op afkomen. Het begrip smize, lachen met je ogen, dat Banks de wereld in bracht. Struikelende modellen op torenhoge hakken, juryleden die in oneliners spreken. Beelden van magere tieners die te horen krijgen dat ze ‘te dik’ zijn, drastische make-overs, tanden die eruit worden getrokken voor een ‘mooier’ gebit, flauwvallende deelnemers en ambulances. Vervolgens verschijnt eindelijk Tyra Banks in beeld. ‘Ik heb niet veel gezegd’, zegt ze. ‘Maar nu is het tijd.’
Spoileralert: wie hoopt op een schuldbekentenis van Banks, komt bedrogen uit. Veel aandacht gaat naar het goedpraten van haar uitspraken en naar het feit dat ze het zelf ook niet makkelijk heeft gehad in de modewereld. Ze legt de nadruk op haar eigen successen, een vaardigheid die ze tijdens de opnamen van ANTM al beheerste.
Het is misschien niet verrassend van iemand die al decennialang in de entertainmentindustrie werkzaam is en haar naam tot een internationaal merk heeft weten uit te bouwen. Het realityprogramma werd in de begindagen nog verkocht als een harde, maar eerlijke leerschool voor de mode-industrie. Banks, zelf een van de eerste zwarte supermodellen die internationaal doorbrak in een overwegend witte sector, wilde naar eigen zeggen laten zien wat er nodig was om te slagen.
Het format was overzichtelijk: jonge vrouwen streden om een modellencontract via wekelijkse opdrachten en fotoshoots, waarbij ze werden beoordeeld door een vakjury. Elke week stuurde Banks een kandidaat naar huis. Gaandeweg verschoof de focus. De opdrachten werden extremer. Shoots in ijskoude zwembaden, op grote hoogte of in doodskisten. Kandidaten vielen flauw, sommigen belandden zelfs in het ziekenhuis. Voor themashoots poseerden ze als slachtoffers van moord, als heroïneverslaafden, als daklozen naast echte daklozen of als boulimiapatiënt inclusief nepkots aan hun handen.
Make-overs, een vast onderdeel van het programma, werden soms tegen de wil van deelnemers doorgevoerd. Ging je niet mee in de gekte, dan werd je naar huis gestuurd. Er zijn afleveringen uitgezonden waarin kandidaten van ‘etnisch profiel’ met elkaar wisselden, inclusief blackface. Ook werden geregeld lichamelijke ‘imperfecties’ bekritiseerd. Vrijwel elk seizoen kreeg iemand te horen dat haar lichaam niet voldeed aan de schoonheidsidealen. Dunne billen, benen en buiken werden op allerlei wrede manieren te ‘dik’ genoemd door juryleden of fotografen.
Oud-deelnemers vertellen in de documentaire hoe hun grenzen werden overschreden. Een kandidaat die zei zich ongemakkelijk te voelen bij fysiek contact met een mannelijk model tijdens een fotoshoot, werd direct als lastig weggezet.
Een andere deelneemster beleefde in Milaan een avond waarvan ze zich later weinig kon herinneren door alle alcohol die ze van de productie had gekregen. Ze zoende met een van de mannelijke taxichauffeurs die de meiden die middag van casting naar casting hadden gereden. De mannen bleven na afloop plakken in het appartement voor een soort huisfeestje. Thuis had de deelneemster echter wel nog een vriendje. De ochtend erna werd haar emotionele inzinking tijdens het telefoongesprek met dat vriendje vastgelegd en in z’n geheel uitgezonden. Een voormalig zenderbaas zegt in de documentaire dat er destijds nauwelijks werd stilgestaan bij de vraag of iets wel geschikt was om uit te zenden. ‘Goede televisie is goede televisie.’
Een ander verweer van makers en betrokkenen, ‘zo was de mode-industrie nu eenmaal’, klinkt bekend. Dit hoorde ik namelijk geregeld ook in de ‘echte’ modellenwereld. Agenten wijzen naar de ontwerpers die de kleding zo klein maken, ontwerpers wijzen naar agenten die alleen maar dunne modellen op hen afsturen. Niemand neemt zijn verantwoordelijkheid.
Wat de documentaire duidelijk laat zien, is hoe ver reality-tv destijds ging én hoe normaal kijkers dat vonden, ze smulden er zelfs van. Het wedstrijdelement, verpakt als kans op een droomcarrière, maakte blijkbaar alles geoorloofd. Voor elk meisje dat aarzelde, stonden duizenden anderen in de rij. Die overvloed gaf de makers macht. En dat wisten ze.
Wat het programma extra invloedrijk maakte, was het bereik. Het werd in meer dan 180 landen uitgezonden en trok wereldwijd miljoenen kijkers. Meerdere landen, waaronder Nederland, kregen een eigen versie van de show. De droom van een ander leven, om ontdekt, gezien, mooi gevonden te worden, werd de motor van het format. En tegelijk het drukmiddel.
Niet alleen de producenten van de show speelden dit spel. Ook agenten en opdrachtgevers weten dat deze droom meisjes en vrouwen tot het uiterste kan drijven. Ook ik kreeg geregeld te horen dat er ‘voor mij duizend anderen’ waren. En werd het niet hardop gezegd, dan was het impliciet voelbaar. Bij castings stond ik vaak in de rij met honderden anderen. Stuk voor stuk voldeden ze aan hetzelfde schoonheidsideaal. Moeiteloos konden we door elkaar worden vervangen.
In de documentaire vertellen deelnemers, maar ook kijkers, dat zij door het programma een verstoord zelfbeeld ontwikkelden. Dun zijn werd gepresenteerd als voorwaarde voor succes. Ook andere populaire televisieformats uit die tijd, zoals The Biggest Loser (een realityprogramma waarin deelnemers met overgewicht in teams tegen elkaar strijden om zoveel mogelijk gewicht te verliezen) of Extreme Makeover (deelnemers die ontevreden waren over hun uiterlijk ondergingen een fysieke transformatie, vaak door middel van plastische chirurgie), droegen jarenlang bij aan een cultuur waarin het lichaam publiekelijk werd veroordeeld en als iets werd gezien dat moest worden verbeterd.
Opmerkelijk is dat veel winnaars van ANTM na afloop moeite hadden daadwerkelijk een carrière op te bouwen. Agentschappen bleken terughoudend tegenover de tot realityster gemaakte vrouwen. De fotoshoots uit het programma waren zelden bruikbaar voor een professioneel portfolio, omdat ze zo extreem waren. Toekomstige opdrachtgevers waren niet blij met de zwerver- of moordslachtofferlook. De belofte van een droomcarrière bleek voor velen minder vanzelfsprekend dan de kijkcijferhit deed vermoeden. Tyra Banks erkent in Reality Check dat de show ‘heel intens’ was en dat zij in sommige gevallen misschien te ver ging. Tegelijkertijd stelt ze ook dat het entertainmentaspect boven alles ging.
Door de maatschappelijke beweging onder invloed van #MeToo zou een programma als ANTM nu niet meer worden gemaakt. De aandacht voor inclusiviteit nam toe en de bodypositivitybeweging vierde de afgelopen jaren (vooral op sociale media) lichamen in alle vormen. Toch lijkt op de catwalks het graatmagere ideaal van de jaren nul terug te keren. Programma’s als America’s Next Top Model hebben normen en waarden bijgebracht die tot op de dag van vandaag doorwerken in hoe we lichamen bekijken en veroordelen. Die overtuigingen zijn nog steeds diep in onze maatschappij verankerd. De vraag is hoe die ingesleten opvattingen achter ons te laten en te stoppen met smizen door alle pijn heen.
De driedelige documentaireserie Reality Check: Inside America’s Next Top Model is te zien op Netflix.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant