Door bij vrouwen die toch al onder het mes moeten voor hun buik ook de eileiders te verwijderen – een eenvoudige extra ingreep – kan de berucht agressieve eierstokkanker voorkomen worden. Dat inzicht wordt steeds breder omarmd.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over gezondheid.
Er bestaat een eenvoudige operatie die hooguit een kwartiertje duurt en die een agressieve vorm van kanker bij vrouwen kan voorkomen. Het is een ingreep aan een orgaan dat nutteloos is geworden als kinderen niet (meer) gewenst zijn: de eileiders. Haal die twee dunne buisjes weg en een stukje verderop, in de eierstokken, wordt het risico op een kwaadaardige tumor ineens veel kleiner.
Niet dat vrouwen daar speciaal voor onder het mes moeten. Maar als ze een buikoperatie nodig hebben, bijvoorbeeld aan hun baarmoeder of hun galblaas, en artsen zijn toch in de buurt, dan is het verwijderen van de eileiders een kleine moeite, die voor sommige vrouwen op termijn levensreddend kan zijn.
Dat opmerkelijke inzicht wordt wereldwijd door steeds meer artsen omarmd en dat is te danken aan de Nederlandse gynaecologisch oncoloog Jurgen Piek, die ruim twintig jaar geleden een cruciale ontdekking deed: de meeste gevallen van eierstokkanker ontstaan helemaal niet in de eierstok, maar al veel eerder in de eileider.
Na zijn proefschrift in 2004 verschenen wereldwijd studies die zijn theorie ondersteunden en zo veranderde de manier van denken over de dodelijkste vorm van gynaecologische kanker. Al veertig jaar is de overleving van die groep patiënten nauwelijks verbeterd, ondanks de komst van nieuwe medicijnen en operatietechnieken. Jaarlijks krijgen alleen al in Nederland veertienhonderd vrouwen eierstokkanker, na vijf jaar is nog slechts 40 procent in leven. Met de ontdekking van Piek en zijn collega’s was er opeens een vorm van preventie mogelijk.
Deze maand zette de Europese Vereniging voor Gynaecologische Oncologie in artsenvakblad Jama de bewijsvoering uit tientallen internationale onderzoeken op een rij. Jurgen Piek is een van de auteurs. Conclusie: de ingreep is veilig, het risico op kanker daalt met zo’n 60 procent. Veel meer artsen en veel meer vrouwen zouden dat moeten weten, zo luidt de boodschap, zodat ze die extra ingreep kunnen bespreken.
De missie van Jurgen Piek, werkzaam in het Eindhovense Catharina Ziekenhuis, heeft een persoonlijke drijfveer. Zijn hartsvriendin overleed aan eierstokkanker, al jarenlang ziet hij relatief jonge vrouwen die bij de ontdekking van de ziekte veel te laat zijn. ‘Daarom ga ik de barricaden op’, zegt hij.
Eierstokkanker is berucht omdat de symptomen vaag zijn en bij zoveel andere ziekten passen. Zo merkte Mabel van Eck drie jaar geleden alleen dat haar buik wat dikker werd. Op de echo was iets te zien, een cyste, dachten de artsen. Maar toen ze wakker werd uit de kijkoperatie die voor de zekerheid was gedaan, kreeg ze alarmerend nieuws: er zat een tumor van 10 centimeter op haar eierstok en de kanker was uitgezaaid.
De tumor werd weggehaald en haar buik werd gespoeld met chemomedicijnen, een ingreep die haar kans op overleven vergroot. ‘Ik heb tot nu toe geluk gehad, maar nog altijd weet ik niet of ik het ga halen’, zegt ze. ‘Ik durf niet meer goed op mijn gevoel te vertrouwen, dat heeft me eerder in de steek gelaten.’
Vrouwen kennen vooral baarmoederhalskanker, zegt ze, eierstokkanker is veel minder bekend. ‘En laten vrouwen nu een mogelijkheid krijgen om de dans te ontspringen. Dat vind ik fantastisch.’
*
Als in de eierstok een rijpe eicel vrijkomt, schuift het uiteinde van de eileider over de eierstok heen om de eicel op te vangen. Dat schuifwerk kan funeste gevolgen hebben zodra zich in de binnenbekleding van een eileider voorstadia van kankercellen ontwikkelen. Die komen dan op de eierstok terecht, verduidelijkt Jurgen Piek, waar ze langzaam kunnen uitgroeien tot kankerweefsel. Van alle gevallen van eierstokkanker vindt 80 procent zijn oorsprong in de eileiders.
Kunnen artsen, als ze toch opereren, naast de eileiders niet ook meteen de eierstokken weghalen? Dan is het risico op eierstokkanker helemaal verdwenen. Nee, zegt Piek, want eierstokken produceren vrouwelijke hormonen. Als ze worden weggehaald, komen vrouwen vervroegd in de overgang. Die hormonen hebben een belangrijke functie in het vrouwenlichaam, voor hart en bloedvaten en de botdichtheid bijvoorbeeld. Omdat eileiders geen hormonen aanmaken, is het effect op de overgang vermoedelijk gering. Het onderzoek daarnaar loopt nog, maar tot nu toe zijn de resultaten geruststellend, zegt Piek.
Alleen bij de vrouwen met een genetisch sterk verhoogd risico op eierstokkanker verwijderen artsen zowel eileiders als eierstokken. Die ingreep wordt gepland, het gebeurt niet toevallig bij een andere operatie. Die vrouwen lopen een risico van 20 tot 45 procent op de ziekte (tegenover ruim 1 procent bij vrouwen in het algemeen) en met die ingreep is dat gevaar in één klap weg.
Anatomisch gezien kunnen eileiders straffeloos worden verwijderd, legt Piek uit. Ze zitten maar aan één kant vast, aan de baarmoeder. De eierstokken worden op hun plek gehouden door banden van bindweefsel.
Nadeel is wel dat veel vrouwen de ingreep moeten ondergaan om één kankerdiagnose te voorkomen. Eierstokkanker komt weinig voor, 1,4 procent van alle vrouwen krijgt de ziekte tijdens hun leven. Dat betekent in theorie dat zo’n 140 vrouwen hun eileiders moeten laten verwijderen om een van hen voor eierstokkanker te behoeden. Daar staat tegenover, zegt Piek, dat de behandeling van eierstokkanker erg duur is. En dat de ingreep niet veel extra tijd kost als artsen toch al in de buik aan het opereren zijn.
Minpunt is bovendien dat de beschikbare cijfers over de afname van het kankerrisico nog niet het sterkst mogelijke bewijs vormen. Wereldwijd hebben honderdduizenden vrouwen de ingreep al ondergaan en zijn er meer dan honderd studies gedaan naar het effect daarvan. Recent gepubliceerde analyses van al die cijfers komen uit op een daling van 60 tot 80 procent. Maar tot nu toe zijn alle onderzoeken een terugblik op bestaande data en daarbij liggen vertekeningen op de loer. In het ideale scenario zouden onderzoekers vrouwen in twee vergelijkbare groepen moeten verdelen en moeten bijhouden of in de groep die de eileiders heeft laten weghalen minder vaak eierstokkanker voorkomt.
Maar eierstokkanker komt vooral voor bij vrouwen boven de 60, zegt Piek, en veel buikoperaties vinden plaats op jongere leeftijd. ‘Op dat antwoord moeten we dus nog zeker tien jaar wachten. Is dat ethisch nu we zeker weten waar de voorstadia van dit type kanker ontstaan?’
Nederlandse gynaecologen wilden daar niet op wachten en hebben hun richtlijn aangepast. Daar staat in dat artsen moeten overwegen om de ingreep te bespreken met vrouwen die een gynaecologische operatie ondergaan. Als hun baarmoeder wordt verwijderd bijvoorbeeld, of als ze een keizersnede krijgen en ze hebben een voltooid gezin. Ook in acht andere landen, waaronder de Verenigde Staten, Canada en Duitsland, hebben gynaecologen de richtlijn veranderd.
Bij hoeveel vrouwen de eileiders preventief worden verwijderd, is onbekend. Onderzoek in zes ziekenhuizen in Zuidoost-Nederland leert dat bijna 60 procent van de gynaecologen vrouwen erover inlicht en dat van die vrouwen 92 procent voor de ingreep kiest. Hoe dat elders in het land is, durft Piek niet te zeggen. Hij heeft het idee dat veel artsen en vrouwen nog slecht geïnformeerd zijn. Er is een digitale keuzehulp gemaakt om vrouwen bij hun beslissing te helpen.
Ook Bas Veersema, emeritus hoogleraar benigne gynaecologie, heeft geen cijfers, maar hij hoort van zijn collega’s dat zij met vrouwen in gesprek gaan over het onderwerp. Veersema, niet betrokken bij het onderzoek, vindt de ingreep ‘een uitstekend idee’, zegt hij. ‘Het heeft geen enkele zin om een eileider te laten zitten als die niet meer nodig is. Als we bijvoorbeeld een baarmoeder verwijderen, nemen we meestal standaard de eileiders mee. We zijn er immers toch.’
Voor vrouwen die zich willen laten steriliseren, is de ingreep om meer redenen een alternatief, weet hij. ‘Het verwijderen van eileiders is de betrouwbaarste vorm van anticonceptie. Bovendien willen steeds meer vrouwen geen onnodig materiaal meer in hun lichaam. De clips waarmee artsen de eileiders nu vaak afsluiten, raken minder gewild. Die clips zijn duur geworden, dus voor ziekenhuizen is de ingreep nog doelmatig ook.’
*
Drie maanden geleden kwam het onderwerp aan bod op het Amerikaanse chirurgencongres. Niet alleen gynaecologen moeten zich bemoeien met overbodige eileiders, klonk het daar, ook artsen die galblazen verwijderen, darmen opereren of hernia’s aanpakken kunnen een rol spelen.
In vakblad Jama presenteerden de Europese gynaecologen deze maand de eerste, vaak nog kleinschalige onderzoeken die laten zien dat chirurgen daar prima toe in staat zijn. Jurgen Piek hoopt dat de richtlijn van andere artsenverenigingen ook wordt aangepast, al realiseert hij zich dat daarvoor uitleg en training vereist zijn. Maar ook weer niet al te veel, denkt hij: ‘Een chirurg kent de weg in het kleine bekken, het is geen vreemd gebied.’
Toch ziet emeritus hoogleraar Veersema hobbels op de weg. ‘Als je artsen met een andere expertise eileiders wilt laten weghalen, heb je stevige argumenten nodig. Het kost immers extra tijd en moeite, gaan zorgverzekeraars dat vergoeden? Ik snap de gedachte, maar om dit voor elkaar te krijgen, zijn overtuigende onderzoeksresultaten nodig en die kunnen lang op zich laten wachten.’
Marian Vijfvinkel (59) beschouwt het als een ‘voorrecht’ dat ze de ingreep kreeg aangeboden, vertelt ze. Ze zou een maagverkleining krijgen en toen vertelde haar nicht, die arts is en onderzoek doet naar het onderwerp, over de mogelijkheid om meteen haar eileiders te laten verwijderen. ‘Ik heb een vriendin met eierstokkanker, ik weet wat die ziekte betekent. Het was een kleine, extra ingreep. En mijn eileiders waren toch niet meer van belang.’
Zo stond in mei vorig jaar gynaecoloog Piek in de operatiekamer in Eindhoven zij aan zij met de chirurg. De ingreep werd gefilmd, om andere artsen te kunnen trainen. Vijfvinkel mocht de beelden terugzien, ze verbaasde zich erover hoe minuscuul eileiders zijn: ‘Twee dingetjes van niks. Dat zoiets kleins zulke grote gevolgen kan hebben.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant